İcracı Sanatçının Hakları Nelerdir?

İcracı Sanatçının Hakları Nelerdir?

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı: Telif hakkı ihlalleri, lisans ve eser sözleşmeleri için hizmet sayfası.

Kısa cevap: İcracı sanatçı, bir eseri özgün biçimde yorumlayan kişidir ve FSEK md. 80 uyarınca kendi icrası üzerinde hem manevi hem mali haklara sahiptir. Manevi haklar adının belirtilmesini ve icranın itibarını zedeleyecek biçimde tahrif edilmemesini kapsar. Mali haklar ise icranın tespitini, çoğaltılmasını, yayılmasını, temsilini ve umuma iletilmesini izne bağlar.

İcracının hakkı eserin kendisi üzerinde doğmaz. Solist bir şarkıyı söylediğinde bestenin sahibi olmaz; hakkı yalnızca o icraya bağlanır. Bu nedenle icracı, eseri kaydetmeden önce eser sahibinden izin almak zorundadır. İzin zincirinin geniş görünümü için bağlantılı haklar başlığına bakılabilir.

---

1. Manevi Haklar: Ad Belirtme ve Tahrifat Yasağı

FSEK md. 80, icracı sanatçıya iki manevi yetki tanır. Birincisi, icrasının sahibi olarak tanıtılmasını ve adının belirtilmesini isteme hakkıdır. İkincisi, icrasının kendi itibarını zedeleyecek biçimde tahrif edilmesinin önlenmesini isteme hakkıdır¹.

Bu haklar devredilemez niteliktedir. Sanatçı mali haklarının tamamını bir yapım şirketine devretse dahi, künyeden adının silinmesine veya kaydının itibarını zedeleyecek biçimde değiştirilmesine katlanmak zorunda değildir.

Uygulamada en sık karşılaşılan ihlal ad belirtme yükümlülüğünün atlanmasıdır. Dijital platformlara yüklenen kayıtlarda icracının künyeye yazılmaması, mali hak devri geçerli olsa bile ayrı bir manevi hak ihlali doğurur.

Önemli: Manevi hakların devri mümkün değildir; yalnızca kullanım yetkisi belirli sınırlarla bırakılabilir. "Tüm manevi ve mali haklarımı devrettim" biçimindeki sözleşme hükümleri, manevi haklar bakımından beklenen sonucu doğurmaz. Bu tür hükümler uyuşmazlıkta yapımcıya güvenli bir savunma sağlamaz.

---

2. Mali Haklar ve İcranın Ticari Kullanımı

İcracının mali hakları, icranın ekonomik olarak değerlendirilmesini kontrol etmesini sağlar. Bunlar arasında icranın tespit edilmesi, tespit edilmiş icranın çoğaltılması, satışa sunulması ve yayılması, kiralanması, temsil edilmesi ile işaret, ses ve görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletilmesi yer alır.

Her biri ayrı bir yetkidir. Bir sanatçı kaydın fiziksel satışına izin verdiği halde, aynı kaydın bir reklam filminde kullanılmasına izin vermemiş olabilir. Devir kapsamı sözleşmede nasıl çizildiyse o kadar geniştir.

Kaydın görüntüyle birleştirilmesi, yani senkronizasyon, uygulamada ayrı bir izin kalemi olarak ele alınır. Ses kaydı için verilen genel bir yayın izni, o kaydın bir dizi sahnesinde veya reklamda kullanılmasını kendiliğinden kapsamaz.

---

3. Eser Sahibinden İzin Alma Zorunluluğu

İcracının hakkı bağımsız olsa da, bağımsız doğması eser sahibinin hakkını devre dışı bırakmaz. FSEK md. 80, bağlantılı hakların eser sahibinin haklarına halel getirmeyeceğini belirtir. Bir eseri icra edip kaydetmek isteyen sanatçı, önce eser sahibinden ilgili mali hakların kullanımı bakımından izin almak durumundadır.

Bu kural cover kayıtlarında ve sahne performanslarında somutlaşır. Sanatçı kendi icrası üzerinde hak sahibi olur; ancak izinsiz gerçekleştirilen bir icra, bu hakkı hukuka aykırı bir zeminde doğurur ve eser sahibinin talep hakkını ortadan kaldırmaz. Cover kayıtlarında izin düzeninin işleyişi için cover şarkı yapmak yasal mı başlığına bakılabilir.

Sinema eserlerinde tablo farklıdır. FSEK, sinema eserinin sahiplerini sınırlı olarak sayar; oyuncu bu listede yer almaz. Oyuncu eser sahibi değil, icracı sanatçıdır. Bu ayrım, sinema eserinde talep hakkının kapsamını doğrudan belirler.

---

4. Sözleşmeyle Devir: Sinema ve Reklam Yapımlarındaki Pratik

Yapım şirketleri, dağıtım güvenliği için icracının mali haklarını sözleşmeyle devralmayı tercih eder. Devir yazılı yapılır ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesi beklenir. FSEK md. 52'de eser sahibinin mali hakları için aranan bu ölçüt, uygulamada icracı sözleşmelerinin de temel referansıdır.

Reklam filmlerinde sözleşmenin süre ve mecra sınırı taşıması olağandır. Belirli bir kampanya dönemi için alınan hak, kampanya bittikten sonra yapılan yeni yayınları kapsamaz. Sürenin dolmasına rağmen sürdürülen yayın, ayrı bir ihlal olarak değerlendirilir.

İkinci risk kalemi mecra genişlemesidir. Televizyon için alınan izinle dijital platformlarda yapılan yayın çoğu zaman sözleşme kapsamının dışında kalır. Sözleşmede mecra sayılmışsa, sayılmayan mecra devredilmemiş sayılır.

Üçüncü risk yapay zeka uygulamalarıdır. Sanatçının kaydının bir modelin eğitiminde kullanılması veya sesinin sentetik biçimde yeniden üretilmesi, klasik devir hükümlerinin öngörmediği bir kullanım biçimidir. Bu kullanım hem bağlantılı hakkı hem kişilik hakkını ilgilendirir; sesin izinsiz kullanılmasının sınırları için ünlünün sesini izinsiz kullanmak yasal mı başlığına bakılabilir.

---

Uygulamada

İcracı sanatçı dosyalarında ilk yapılması gereken, talebin hangi hakka dayandığının net biçimde ayrılmasıdır. Manevi hak talebi ile mali hak talebi ayrı hukuki temellere oturur; manevi hak talebinde devir savunması sonuç doğurmazken, mali hak talebinde sözleşme metni belirleyicidir. İki talebin aynı gerekçeyle harmanlanması, dosyanın zayıf halkasını oluşturur.

Sözleşme incelemesinde en sık rastlanan hata, devir hükmünün süresiz, mecrasız ve ülke sınırı olmaksızın tek cümleye sıkıştırılmasıdır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulamasında devir hükümleri hak sahibi lehine dar yorumlanır. Kapsamı belirsiz genel ibare, yapımcıya sandığı korumayı sağlamaz.

Sanatçı tarafında ise ispat hazırlığı önem taşır. Stüdyo kayıt tarihleri, kayıt sahibi belgeleri ve künye görselleri, icranın kime ait olduğunu göstermenin en pratik yoludur. Bu belgeler uyuşmazlık çıktıktan sonra değil, kayıt sırasında toplanır.

---

İlgili içerikler için bkz. Bağlantılı Haklar Nedir, Ünlünün Sesini İzinsiz Kullanmak Yasal mı, Müzikte Cover ve Sampling Hakları, Telif Hukuku.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 52, md. 80, RG 13.12.1951/7981. ↩