Mimari Projenin Telif Hakkı Kimindir?

Mimari Projenin Telif Hakkı Kimindir?

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı: Telif hakkı ihlalleri, lisans ve eser sözleşmeleri için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Mimari projenin telif hakkı, projeyi çizen mimara aittir. Proje bedelini ödemek işverene telif hakkını kendiliğinden kazandırmaz; mali hakların geçişi FSEK md. 52 uyarınca yazılı sözleşmeye bağlıdır. Sözleşmesiz durumda işveren, projeyi yalnızca sipariş amacı çerçevesinde kullanabilir. Projenin başka yapılarda çoğaltılması veya başka müteahhide verilmesi mali ve manevi hak ihlali doğurur.

---

1. Proje ve Yapı Ayrımı

FSEK md. 2/3, bedii vasfı bulunmayan teknik ve ilmi mahiyetteki her nevi proje, plan, kroki ve maketi ilim ve edebiyat eseri olarak korur. Estetik değer taşıyan mimarlık yapısı ise FSEK md. 4 kapsamında güzel sanat eseridir. İki koruma farklı eşiklerle çalışır¹.

Pratik sonuç şudur: Proje çizimi, yapının kendisi estetik eser sayılmasa bile korunur. Sıradan bir apartman projesinin dahi izinsiz çoğaltılması ihlal oluşturabilir; yapının güzel sanat eseri sayılması ise ayrıca yapı üzerindeki müdahalelere karşı koruma sağlar.

---

2. Mimarın Eser Sahipliği

FSEK md. 8 uyarınca eser sahibi, eseri meydana getirendir. Serbest çalışan mimarda hak, doğrudan mimara ait olur. Mimarlık ofisinde çalışan mimarın ürettiği projede ise FSEK md. 18/2 devreye girer ve mali hakları kullanma yetkisi kural olarak çalıştırana geçer; manevi haklar yine çalışan mimarda kalır.

İhale veya sipariş ilişkisinde işveren, eser sahibi olmaz. İşveren yalnızca sözleşmeyle tanınan kullanım yetkilerini edinir. Bu ayrım, uyuşmazlıkların çoğunun kaynağıdır.

---

3. İşveren Mali Hakları Nasıl Edinir: FSEK md. 52

Mali hak devri ve ruhsat; yazılı olmak ve konusu olan hakları ayrı ayrı göstermek zorundadır. "Tüm haklar işverene aittir" gibi genel ifadeler bu şartı karşılamayabilir. Devredilen her yetkinin (çoğaltma, yayma, işleme, tekrar uygulama) sözleşmede açıkça sayılması gerekir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 23.06.2025 tarihli, E. 2024/6640, K. 2025/4405 sayılı kararında; mali hak devri sözleşmesi bulunmayan mimari projenin çoğaltılarak fakülte binalarında kullanılmasının mimarın mali ve manevi haklarını ihlal ettiğini belirlemiştir. Projeyi bir kez uygulatan işveren, aynı projeyi yeni binalarda tekrar kullanma hakkını kendiliğinden kazanmaz. Yazılı devir yoksa her yeni uygulama ayrı bir çoğaltma sayılır ve FSEK md. 68 kapsamında bedel talebine yol açar.

---

4. Projenin Başka Müteahhitçe Kullanılması

İşveren değişikliği veya yüklenici değişikliği, en sık görülen uyuşmazlık senaryosudur. İlk mimarın projesi; yeni yüklenici veya yeni işveren tarafından revize edilerek uygulanır ve mimarın izni alınmaz.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 25.02.2025 tarihli, E. 2024/6219, K. 2025/1270 sayılı kararında; işveren değişikliği sonrasında önceki mimari projenin yeni yüklenici tarafından kullanılmasından doğan uyuşmazlığı incelemiştir. Projenin dosyada veya belediyede bulunması, sonraki aktörlere kullanım hakkı vermez. Devir zincirinde mimarın yazılı rızası yoksa, projeyi devralan yüklenici de ihlalin tarafı olur; yeni yüklenici için tek güvenli yol, mimarla ayrı bir devir veya ruhsat sözleşmesi yapmaktır.

---

5. Değişiklik ve Manevi Haklar

FSEK md. 16, eserde değişiklik yapılmasını eser sahibinin iznine bağlar. Projede veya uygulanmış yapıda mimarın izni olmadan yapılan esaslı değişiklik, manevi hak ihlali oluşturur. Mimarın adının projeden çıkarılması da FSEK md. 15 kapsamında ayrı bir ihlaldir.

Önemli: Manevi haklar devredilemez. Sözleşmeyle tüm mali haklar işverene geçse bile mimar; adının belirtilmesini ve eserin bütünlüğünün korunmasını isteme hakkını korur. Zorunlu teknik değişiklikler için uygulamada sözleşmeye, mimarın onay usulünü düzenleyen bir madde konur.

Stratejik Not: Uygulamada en sık hata, proje bedeli faturasının devir belgesi sanılmasıdır. Fatura, sipariş ilişkisini ispatlar; mali hak devrini ispatlamaz. İşveren tarafı için doğru kurgu, sözleşmeye tekrar uygulama ve tadilat yetkilerini açıkça yazmaktır. Mimar tarafı için ise projeleri tarihli biçimde arşivlemek ve devrettiği yetkileri sınırlı saymak, ileride açılacak bedel davasının ispat altyapısını kurar.

---

İlgili içerikler için bkz. Eser Sahibi Olduğumu Nasıl İspatlarım, Telif Hukukunda Mali ve Manevi Haklar, Çalışanımın Ürettiği Eserin Telif Hakkı Kimin, Telif Hukuku.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 2, md. 4, md. 8, md. 15, md. 16, md. 52, RG 13.12.1951/7981. ↩