Mali ve Manevi Haklar

Telif hakları, FSEK m. 13 uyarınca mali ve manevi haklar olmak üzere ikiye ayrılır. Mali haklar eserin ekonomik değerlendirmesine, manevi haklar ise eser ile sahibi arasındaki kişilik bağına yöneliktir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bu iki hak türünü ayrı rejimlere tabi tutar.¹

Bu rehber, eser sahibinin sahip olduğu hakların somut içeriğini, devredilebilirlik rejimini, tükenme ilkesini ve istisnaları ele alır.

Mali Haklar — Genel Çerçeve

Mali haklar, eser sahibinin eseri ekonomik olarak değerlendirmesini sağlayan yetkiler bütünüdür. FSEK mali hakları sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesine bağlamıştır: kanunda sayılan dışında mali hak yaratılamaz.

Bu, sözleşme özgürlüğüne önemli bir sınırdır: taraflar "tüm mali haklar devredildi" gibi genel bir ifade ile sözleşme yapsa dahi, mali hakların türlerinin tek tek gösterilmesi (FSEK m. 52) zorunludur.

Çoğaltma Hakkı

FSEK m. 22 kapsamında çoğaltma hakkı; eserin aslından veya kopyalarından bir veya birden çok nüsha çıkarılmasını kapsar. "Çoğaltma" geniş yorumlanır:

Kâğıt baskı, baskı, fotokopi
Dijital kopyalama, indirme, bulut yedekleme
Geçici kayıt (computer cache, RAM kayıt)
Üç boyutlu modelin imali
Bir eserin başka bir formata aktarılması

Dijital ortamda yapılan her erişim, teknik açıdan çoğaltma içerir. Bu nedenle dijital lisans sözleşmelerinde çoğaltma kapsamının ne kadar genişletileceği — geçici kayıt, yedekleme, paylaşılan sistem üzerinden erişim — açıkça düzenlenmelidir.

Yayma Hakkı

FSEK m. 23 uyarınca yayma hakkı, eserin aslı veya çoğaltılmış nüshalarının satışa sunulması, kiralanması, ödünç verilmesi veya başka bir biçimde dağıtılmasını kapsar.

Yayma Hakkının Tükenmesi. Eser sahibinin izniyle Türkiye'de piyasaya sürülen bir kopya, bundan sonraki el değiştirmelerde yeni izin gerektirmez. Bu, "ulusal tükenme" ilkesidir. Kitap, müzik plağı, sanat eseri orjinali gibi fiziksel ürünler için uygulanır.

Dijital ürünlerde tükenme uygulanması tartışmalıdır. Yargıtay ve doktrinde, dijital kopyaların tükenmeye tabi olmadığı görüşü ağırlık taşır; her erişim ayrı çoğaltma olarak değerlendirilir.

Temsil Hakkı

FSEK m. 24 kapsamında temsil hakkı; eserin doğrudan ya da işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma sunulmasını kapsar.

Tiyatro temsili, konser
Bir müzik eserinin canlı veya kaydedilmiş olarak çalınması
Bir filmin sinema salonunda gösterimi
Bir akademik makalenin sözlü sunumu

Temsil hakkı, lisans sözleşmesinde özellikle gösterilmelidir; kullanım yeri (sahne, mekân, etkinlik) ve süresi belirtilmelidir.

Umuma İletim Hakkı

FSEK m. 25 uyarınca umuma iletim hakkı, eserin kullanıcılar tarafından seçilen bir yer ve zamanda erişilebilir kılınmasını kapsar. Bu, dijital ortamlarda en sık ihlal edilen mali haktır.

Umuma iletim kapsamına giren fiiller:

Web sitesinde eserin yayımlanması
Sosyal medyada paylaşım
YouTube, Spotify, Netflix gibi platformlarda yayın
Bulut tabanlı akıcı (streaming) hizmetler
Podcast yayını

Bir eserin internette erişilebilir kılınması, çoğaltma değil; öncelikle umuma iletim hakkıdır. Dijital lisans sözleşmesi yazılırken bu ayrımın gözetilmemesi sıklıkla görülen bir eksikliktir.

İşleme Hakkı

FSEK m. 21 uyarınca işleme hakkı; eseri çeviren, uyarlayan, kısaltan, dramatize eden, müzikleştiren veya başka biçime dönüştüren yeni bir eser yaratma yetkisini kapsar.

İşleme örnekleri:

Romanın film/dizi senaryosuna dönüştürülmesi
Bir şarkının cover'lanması, remix'lenmesi
Tablonun heykel olarak yeniden üretilmesi
Yabancı dildeki bir eserin Türkçe'ye çevrilmesi
Bir yazılımın başka bir programlama diline aktarılması

İşleme hakkı, eser sahibinin münhasır yetkisidir. İşlenmiş eser de bağımsız eser olarak korunur; ancak işlenmiş eseri kullanabilmek için hem asıl eser sahibi hem de işleme yapan kişiden izin alınması gerekir.

Manevi Haklar — Genel Çerçeve

Manevi haklar, FSEK m. 14-17 arasında düzenlenir ve eser sahibinin eseri ile arasındaki kişilik bağını korur. Bu hakların temel özellikleri:

1. Devredilemez. Mali haklardan farklı olarak, manevi haklar sözleşme ile başkasına devredilemez. Sözleşmede aksini öngören madde geçersizdir. Ancak manevi hakların kullanım yetkisi başkasına bırakılabilir.

2. Vazgeçilemez. Eser sahibinin önceden manevi haklarından feragati hukuki sonuç doğurmaz.

3. Mirasla Geçer. Eser sahibinin ölümünden sonra manevi hakların kullanım yetkisi mirasçılara intikal eder. FSEK m. 19, sıralı bir intikal sistemini düzenler.

Umuma Arz Yetkisi

FSEK m. 14 uyarınca eser sahibi, eserin kamuya sunulup sunulmayacağına ve hangi şekilde sunulacağına karar verme münhasır yetkisine sahiptir. Eseri ilk kez umuma arz hakkı eser sahibine aittir.

Bu hak, lisans sözleşmesinde gizlilik düzenlemeleriyle de ilişkilidir. Eser sahibi, bir eserin belirli bir tarihte ilk gösterimini yapmayı planlamışsa, bu tarihten önce eseri umuma sunmak manevi hak ihlâli sayılır.

Adın Belirtilmesi Yetkisi

FSEK m. 15 uyarınca eser sahibi:

Eserin kendi adıyla anılmasını talep edebilir.
Eserin takma adla ya da anonim olarak yayımlanmasını tercih edebilir.
Adın yanlış yazılması veya hiç belirtilmemesi durumunda dava açabilir.

Bu hak, sosyal medyada en çok ihlal edilen manevi haklardan biridir: bir görselin kaynak gösterilmeksizin paylaşılması manevi hak ihlâlidir.

Eserin Bütünlüğü

FSEK m. 16 uyarınca eserde, eser sahibinin onurunu veya itibarını zedeleyecek nitelikte değişiklik yapılamaz. Bu yetki:

Sansürlü versiyonlara karşı koruma
Reklam içeriği eklenmesine itiraz
Eserin tahrif edilerek başka bir bağlama yerleştirilmesine karşı koruma
Mimari eserlerin sahibi izni olmaksızın değiştirilmesine itiraz

İşleme yapma izni verilmiş olsa dahi, işleme eser sahibinin onurunu zedeliyorsa manevi hak ihlâli vardır.

Eser Sahibinin Malik ve Zilyede Karşı Hakları

FSEK m. 17 uyarınca, eserin maddi nesnesi (örn. tablo, heykel) üçüncü kişiye satılmış olsa dahi, eser sahibinin esere erişim, sergileme ve çoğaltma hakları belirli koşullarda devam eder.

Bir tablo satıldığında, alıcı yalnızca tabloya maliktir; eser üzerindeki manevi haklar eser sahibine aittir. Bu nedenle satın alınan tablonun ticari amaçla çoğaltılması, eser sahibi izni gerektirir.

Mali ve Manevi Hak İhlâlinde Talepler

FSEK m. 66-70 uyarınca ihlâl hâlinde:

Tespit ve men davası: ihlâlin durdurulması.
Maddi tazminat: uğranılan zarar veya elde edilemeyen kazanç (üç katına kadar artırılabilir — FSEK m. 68).
Manevi tazminat: özellikle manevi hak ihlâllerinde.
Mağdurun beyanının ilanı: kararın gazete veya internette yayımlanması.

FSEK m. 68'in "üç katına kadar artırma" yetkisi, telif davalarında tazminatın caydırıcı niteliğini güçlendirir.

Sonraki Adımlar

Mali ve manevi hakların farkını net biçimde bilmek, lisans sözleşmelerinin doğru yazılmasında ve ihlâl davalarında doğru hak temelini seçmede belirleyicidir. Sözleşmelerde "tüm haklar" gibi belirsiz ifadeler değil, her mali hakkın türü ve kapsamı ayrı ayrı düzenlenmelidir; manevi hakların devredilemez niteliği ise her zaman göz önünde bulundurulmalıdır.²

İlgili rehberler için: Telif Hukuku Rehberi · Telif Lisans ve Devir Sözleşmesi · İnternette Telif İhlali

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, RG 13.12.1951/7981, md. 13 vd. ↩
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 23.10.2025, E. 2025/1710, K. 2025/6470 — eser sahibinin izni alınmaksızın yapılan kullanım, FSEK kapsamında hem mali hem de manevi hak ihlali doğurur ve tazminatın hesabında her iki hak türü ayrı değerlendirilir. ↩