Zeki DemirciFikri Mülkiyet Hukuku

REHBER

Telif Lisans ve Devir Sözleşmesi

FSEK m. 48-52 kapsamında mali hak devir ve lisans sözleşmelerinin yazılı şekil şartı, tek tek gösterme zorunluluğu, münhasır lisans, sınırlandırma ve sözleşme uygulaması.

·Telif Hukuku·Telif Sözleşmeleri
ZD
Av. Zeki DemirciFikri ve Sınai Mülkiyet Hukuku

Telif lisans ve devir sözleşmesi, eser sahibinin mali haklarını başkalarına geçirmesinin temel hukuki aracıdır. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 48-52, bu sözleşmelerin şeklini, kapsamını ve sonuçlarını sıkı kurallarla düzenler.1

Bu rehber, sözleşmenin yazılması, müzakeresi ve uygulanmasında en sık karşılaşılan sorunları, geçersizlik riski yaratan unsurları ve uygulamada test edilmiş çözümleri ele alır.

Mali Hak Devri ile Lisans Arasındaki Fark

FSEK iki ayrı işlem öngörür:

Mali Hak Devri (FSEK m. 48). Eser sahibi, mali hakkını tamamen veya kısmen başkasına geçirir. Devirden sonra mali hak, devralan kişiye ait olur; devreden kişi artık o hak üzerinde tasarruf edemez.

Lisans (FSEK m. 48). Eser sahibi, mali hakkını kendinde tutarak başkasına kullanım hakkı tanır. İki tür lisans vardır:

  • Münhasır (basit lisans). Lisans alan kişi, lisans veren dahil hiç kimseye tanımayan tek kullanıcıdır. Lisans verene rakipsiz bir hak verilir.
  • Sınırlı (basit lisans). Aynı mali hak, birden fazla kişiye lisans verilebilir.

Pratikte bu ayrım dikkatle yapılmalıdır: münhasır lisans, neredeyse devir gibi sonuç doğurur; ancak hak sahipliği eser sahibinde kalır.

Yazılı Şekil Şartı

FSEK m. 52 uyarınca mali hak devir ve lisans sözleşmeleri yazılı olmak zorundadır. Bu şart, geçerlilik şartıdır:

  • Sözlü anlaşmalar, devir veya lisans hükmü doğurmaz.
  • E-posta yazışmaları, asıl şekil şartını karşılayıp karşılamadığı tartışmalı olsa da, hâkim doktrin görüşüne göre yetersiz sayılır; özellikle uzun süreli ve kapsamlı haklar için noter onaylı veya en azından imzalı yazılı sözleşme kurulmalıdır.

Yazılı şekil eksikliği hâlinde, sözleşme borçlar hukuku çerçevesinde sıradan bir taahhüt olarak değerlendirilir; tarafların mali hak üzerinde tasarruf yetkisi doğmaz.

Tek Tek Gösterme Zorunluluğu

FSEK m. 52 uyarınca, sözleşmenin konusunu oluşturan mali hakların tek tek gösterilmesi zorunludur. Bu, hak devrini sınırlayıcı bir kuraldır:

  • "Tüm haklar devredildi" gibi genel ifadeler, sözleşmenin kapsamını daraltıcı biçimde yorumlanır.
  • Sözleşmede gösterilmeyen mali haklar, eser sahibinde kalır.

Doğru sözleşme yazımı, mali hakların türlerini (çoğaltma, yayma, temsil, umuma iletim, işleme) ayrı ayrı sayar ve her birinin kapsamını detaylandırır:

İşbu sözleşme ile aşağıda sayılan mali haklar Lisans Alan'a verilmiştir:
(a) Çoğaltma Hakkı (FSEK m. 22): basılı ve dijital nüsha üretme;
(b) Yayma Hakkı (FSEK m. 23): satış ve dijital dağıtım;
(c) Umuma İletim Hakkı (FSEK m. 25): internet ortamında erişilebilir kılma;
...

Kapsam Sınırlamaları

Mali haklar bölünebilir niteliktedir. Aynı mali hak, farklı boyutlarda farklı kişilere lisans verilebilir:

1. Yer Sınırlaması. Türkiye, Avrupa, dünya geneli; il, bölge.

2. Süre Sınırlaması. Belirli yıl, lisansın yenilenmesi, süresiz.

3. Kullanım Biçimi Sınırlaması. Basılı / dijital, ticari / akademik, eğitim / eğlence.

4. Mecra Sınırlaması. Sinema, televizyon, internet, sosyal medya.

5. Münhasırlık. Tek lisans / çoklu lisans.

Sözleşmede her sınırlama açık biçimde yazılmalıdır. Belirsiz hâller, eser sahibinin yararına yorumlanır (FSEK m. 52'nin yer yer öngördüğü yorum kuralı).

Manevi Hakların Durumu

Manevi haklar, FSEK m. 14-17 uyarınca devredilemez. Bu hükmün sözleşme ile aşılması mümkün değildir.

Ancak manevi hakların kullanım yetkisi üçüncü kişiye bırakılabilir. Bu, özellikle film, kitap ve müzik sektöründe önemli bir mekanizmadır:

  • Eser sahibi, kendi adıyla anılma yetkisinin "anonim" olarak kullanılmasına izin verebilir (ghost writer sözleşmeleri).
  • İşleme yapma yetkisi, eserin bütünlüğüne saygı gözetilmek koşuluyla devralana bırakılabilir.

Manevi hakların kullanım yetkisinin devri, sınırları içinde geçerlidir; ancak eser sahibinin onuru veya itibarı zedeleyen bir kullanım durumunda manevi hak ihlâli iddiası mahfuzdur.

Lisans Bedelinin Belirlenmesi

Sözleşmede lisans bedeli yöntemi açıkça düzenlenmelidir:

  • Götürü Bedel. Tek seferlik veya dönemsel sabit ücret.
  • Royalty (Tantiyem). Satış adedi veya cironun yüzdesi.
  • Asgari Garanti. Royalty ödenmesi koşulu ile birlikte asgari ödeme tutarı.
  • Hibrit Yapı. Avans + royalty kombinasyonu.

Pratikte royalty oranı, sektöre göre değişir: yayıncılıkta kitap satış fiyatının %10-15'i, müzikte gelirin %10-25'i, yazılım lisanslarında daha geniş bantlar mümkündür.

Sözleşmenin Sona Ermesi ve İade

FSEK ve sözleşme hükümleri çerçevesinde, lisans veya devir sözleşmesi şu hâllerde sona erebilir:

1. Süre Sona Ermesi. Belirli süreli sözleşmede sürenin dolması.

2. Cayma Hakkı (FSEK m. 58). Lisans alan, makul süre içinde mali hakkı kullanmamışsa, eser sahibi sözleşmeyi feshedebilir. Bu, eser sahibini lisans alanın atıllığına karşı koruyan önemli bir hükümdür.

3. Karşılıklı Anlaşma.

4. Eserin Kamuya Mal Olması. Koruma süresinin (FSEK m. 27 — hayat boyu + 70 yıl) dolması.

Sözleşme sona erdiğinde mali haklar eser sahibine geri döner. Lisans alanın bundan sonra eseri kullanması ihlâl teşkil eder.

Hizmet İlişkisinde Eser

FSEK m. 18/2 uyarınca, çalışanların görev kapsamında meydana getirdiği eserlerin mali hakları, aksi kararlaştırılmadıkça işverene aittir. Bu hüküm:

  • Yazılım geliştiricileri ve şirket
  • Tasarımcı ve ajans
  • Akademisyen ve üniversite ilişkilerinde temel rol oynar.

Ancak şu noktalar dikkat gerektirir:

  • Manevi haklar daima çalışan üzerinde kalır.
  • "Görev kapsamı" dışında, çalışanın kişisel zamanında ürettiği eserler işverene geçmez.
  • Görev kapsamının sözleşmede tanımlanması, sonraki uyuşmazlıkları engeller.

Sözleşmede Bulunması Gereken Maddeler

Bir telif lisans veya devir sözleşmesinde asgari olarak yer alması gereken hükümler:

  1. Tarafların kimliği ve eser sahipliği bilgisi.
  2. Eserin tanımı ve eklerin (örnek nüsha) ibrazı.
  3. Devir / lisans niteliği (münhasır / çoklu).
  4. Mali hakların tek tek sayılması ve kapsamı.
  5. Yer, süre, kullanım biçimi sınırlamaları.
  6. Lisans bedeli ve ödeme planı.
  7. Eserin teslim biçimi ve formatı.
  8. Manevi haklara ilişkin düzenlemeler (ad belirtme, işleme yetkisi).
  9. Vergi, sigorta ve diğer yükümlülükler.
  10. Fesih ve cayma hakları.
  11. Garanti ve sorumluluk hükümleri.
  12. Uyuşmazlık çözüm yolu ve yetkili mahkeme.

Sonraki Adımlar

Telif lisans ve devir sözleşmesinin başarısı, FSEK m. 52'nin yazılı şekil ve tek tek gösterme şartına titizlikle uyulmasına bağlıdır. Belirsiz veya genel ifadeler, sözleşmenin sonuçlarını daraltır. Sözleşmenin sektöre özgü pazar koşulları ile uyumlu hâle getirilmesi ise lisans bedeli ve sınırlamaların doğru tasarlanmasını gerektirir.2

İlgili rehberler için: Telif Hukuku Rehberi · Mali ve Manevi Haklar · İnternette Telif İhlali

Dipnotlar

  1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, RG 13.12.1951/7981, md. 48-52. ↩

  2. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 23.10.2025, E. 2025/1710, K. 2025/6470 — eser üzerindeki mali hak işlemleri, FSEK m. 52'de öngörülen yazılı şekil ve hakların tek tek gösterilmesi şartına bağlıdır; aksi hâlde işlemin mali hak devri sonucu doğurmayacağı vurgulanmıştır. ↩