Çeviri Eser Üzerinde Telif Hakkı Kimin?

Çeviri Eser Üzerinde Telif Hakkı Kimin?

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı: Telif hakkı ihlalleri, lisans ve eser sözleşmeleri için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Çeviri üzerindeki telif hakkı çevirmene aittir; ancak bu hak asıl eser sahibinin haklarını ortadan kaldırmaz. FSEK md. 6 çeviriyi işlenme eser sayar ve çevirmene kendi emeği üzerinde bağımsız koruma tanır. Çevirinin yayımlanması içinse asıl eser sahibinden izin alınması şarttır. İki hak katmanı yan yana yaşar.

Bu ikili yapı yayıncılık pratiğindeki uyuşmazlıkların çoğunun kaynağıdır: çevirmen kendi metni üzerinde hak iddia eder; yayınevi asıl eserin lisansına güvenir; ikisi arasındaki sözleşme boşluğu sorun üretir.

---

1. Çeviri Neden İşlenme Eserdir?

FSEK md. 6; diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip bu esere nispetle müstakil olmayan fikir ürünlerini işlenme sayar ve tercümeleri açıkça bu kapsamda listeler¹. Çeviri mekanik bir aktarım değildir; kelime seçimi, cümle kurgusu ve üslup kararları çevirmenin hususiyetini taşır.

Bu nedenle aynı romanın iki farklı çevirisi, iki ayrı işlenme eserdir ve her çevirmen yalnızca kendi metni üzerinde hak sahibidir. Hususiyet taşımayan makine çevirisi ise işlenme eser eşiğinin altında kalır.

---

2. Çevirmenin Hakları

Çevirmen, kendi çevirisi üzerinde eser sahibinin tüm yetkilerine sahiptir: çoğaltma, yayma, umuma iletim gibi mali haklar ile adının belirtilmesi ve metnin bütünlüğünün korunması gibi manevi haklar. Çevirinin çevirmenin adı anılmadan yayımlanması FSEK md. 15 ihlalidir.

Üçüncü bir kişi çeviriyi izinsiz kullanırsa; çevirmen, asıl eser sahibinden bağımsız olarak dava açabilir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında işlenme eser sahibinin koruması, işlenmedeki özgün katkıyla sınırlı biçimde tanınır.

---

3. Asıl Eser Sahibinin İzni Ayrı Bir Şarttır

İşlenme hakkı asıl eser sahibine aittir. Çevirmenin kendi metni üzerinde hak kazanması; çeviriyi serbestçe yayımlayabileceği anlamına gelmez. İzinsiz yapılmış çeviri de işlenme eser olarak doğar; ancak yayımı asıl eser sahibinin haklarını ihlal eder ve tazminat doğurur.

Pratik sonuç şudur: bir çevirinin hukuka uygun yayımı için iki ayrı hak zinciri tamamlanmalıdır. Birincisi asıl eser sahibinden alınan çeviri ve yayım izni; ikincisi çevirmenden alınan mali hak devri veya lisansı.

Önemli: Koruma süresi dolmuş bir klasiğin aslı serbestçe çevrilebilir; ancak mevcut bir çevirinin kopyalanması serbest değildir. Asıl eserin kamuya mal olması, çevirmenin kendi metni üzerindeki güncel korumasını sona erdirmez.

---

4. Yayınevi Sözleşmelerinde Dikkat Edilecekler

Yayınevi ile çevirmen arasındaki sözleşme FSEK md. 52 uyarınca yazılı yapılmalı ve devredilen haklar tek tek gösterilmelidir. Uygulamada tartışma üreten başlıklar bellidir: e-kitap ve sesli kitap haklarının kapsanıp kapsanmadığı, baskı sayısı sınırı, telif oranı ve sürenin sonunda hakların çevirmene dönüşü.

Sözleşmede sayılmayan mecralar devredilmemiş sayılır. Eski tarihli sözleşmelerle yayımlanmış çevirilerin dijital platformlarda kullanımı bu nedenle ayrıca izin gerektirir. Sözleşme kurgusu için Telif Lisans ve Devir Sözleşmesi rehberi yol gösterir.

---

Uygulamada En Sık Hata

Yayınevleri zaman zaman asıl eserin lisansını alıp çevirmenle sözleşmeyi ihmal eder; ya da tersine, çevirmenle anlaşıp asıl eser sahibinin iznini atlar. Her iki eksik de yayını hukuka aykırı kılar. İzinsiz uyarlamaya ilişkin yargı pratiği için izinsiz uyarlamada mali ve manevi hak ihlali karar analizi somut bir örnek sunar.

---

İlgili içerikler için bkz. Telif Hukuku Rehberi, İzinsiz Uyarlamada Mali ve Manevi Hak İhlali, ChatGPT ile Yazılan Makalenin Telif Hakkı Kimin?, Telif Hukuku.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 6, md. 15, md. 52, RG 13.12.1951/7981. ↩