İzinsiz Uyarlamada Mali ve Manevi Hak İhlali: FSEK Kapsamında Ayrı Tazminat Hesabı

Telif hukukunda en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, bir eserin izinsiz olarak başka bir medyaya uyarlanmasıdır. Roman senaryolaştırılır, şarkı cover'lanır, bir tabloya üç boyutlu form verilir; eser sahibinin izni alınmadan yapılan bu tür dönüştürme işlemleri, FSEK çerçevesinde nasıl değerlendirilir? Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 23.10.2025 tarihli kararı bu soruyu doğrudan yanıtlamaktadır.

Olay

Davacı, FSEK kapsamında korunan bir eserin sahibidir. Davalı, davacının izni alınmaksızın bu eseri başka bir medyaya uyarlamış ve uyarlanmış eseri ticari olarak kullanmıştır. Davalı, ayrıca uyarlama esnasında eser sahibinin adına atıfta bulunmamıştır. Davacı, mali hak ihlali tazminatı ile manevi hak ihlali tazminatı talep ederek dava açmıştır.

Hukuki Sorun

İzinsiz uyarlama, FSEK kapsamında yalnızca mali hak ihlali mi yoksa aynı zamanda manevi hak ihlali midir? Tazminat hesabında iki hak türü ayrı kalemler olarak mı, yoksa tek bir bütün hâlinde mi değerlendirilir? Adın belirtilmemesi durumu, manevi hak ihlali için bağımsız bir kalem oluşturur mu?

Mahkeme Süreci

İlk Derece Mahkemesi, izinsiz uyarlamanın hem mali hem de manevi hak ihlali oluşturduğunu tespit etti; her iki hak türü için ayrı ayrı tazminat hesabı yapılmasına karar verdi. BAM bu yöntemi onayladı. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, BAM kararını onayarak izinsiz uyarlamanın çift katmanlı koruma rejimine tabi olduğunu sabitledi.

Yargıtay'ın Gerekçesi

Dairenin gerekçesi üç temel tespit üzerine kuruldu.

Birinci tespit — uyarlama, işleme hakkı kapsamındadır. FSEK m. 21 uyarınca işleme hakkı, eseri çeviren, uyarlayan, kısaltan, dramatize eden, müzikleştiren veya başka biçime dönüştüren yeni eser yaratma yetkisini eser sahibine münhasır olarak verir. Bu hakka tecavüz, mali hak ihlali oluşturur.¹

İkinci tespit — uyarlama, manevi hak ihlalini de doğurur. Uyarlama, FSEK m. 14 (umuma arz yetkisi), FSEK m. 15 (adın belirtilmesi) ve FSEK m. 16 (eserin bütünlüğü) bağlamında eser sahibinin manevi haklarına da müdahaledir. Eser sahibi, izin verilmemiş bir uyarlama ile eserin bütünlüğünün korunduğunu denetleyemez; adın doğru biçimde belirtilmesini sağlayamaz; ve eserin hangi mecrada arz edileceğine karar veremez. Bu çoklu müdahale, manevi hakların bağımsız ihlalini doğurur.

Üçüncü tespit — tazminat ayrı kalemlerde hesaplanır. FSEK m. 70 uyarınca maddi ve manevi tazminat ayrı düzenlenmiştir. Maddi tazminat, eser sahibinin uğradığı zarar veya elde edilemeyen kazanç üzerinden ya da FSEK m. 68'in üç katına kadar artırılabilen yöntemi ile hesaplanır. Manevi tazminat ise eser sahibinin kişiliğinde meydana gelen zararı karşılar ve bağımsız değerlendirilir. İki tazminat türü bir araya getirilemez.

Hukuki İlke

İzinsiz uyarlama, FSEK m. 21 kapsamında işleme hakkını ihlal ederken, eş zamanlı olarak FSEK m. 14, 15 ve 16 kapsamında manevi hakları da ihlal eder. Tazminat hesabında maddi ve manevi tazminat ayrı kalemler olarak değerlendirilir; FSEK m. 68'in üç katına kadar artırılmış maddi tazminat yöntemi, manevi tazminatın bağımsız olarak hükmedilmesine engel teşkil etmez.

Kararın Uygulama Alanı

Bu karar, telif uyarlama davalarında dilekçe yazımının yeni bir standardını belirler. Davacı vekili, sadece mali hak ihlalini iddia etmekle yetinemez; manevi hak ihlalini de bağımsız olarak tanımlamalı ve her ikisi için ayrı tazminat talep etmelidir. Aksi hâlde, ne kadar büyük olursa olsun, tek bir kalem altında yapılan talep tüm zararı kapsamayacağı için tazminat eksik kalır.

Dilekçenin yapısı şöyle kurulur. İlk bölümde mali hak ihlali — özellikle işleme hakkının ihlali — FSEK m. 21 zemininde tanımlanır. İkinci bölümde manevi hak ihlalleri tek tek sayılır: umuma arzın eser sahibinin kontrolünden çıkması (FSEK m. 14), adın belirtilmemesi (FSEK m. 15) ve eserin bütünlüğünün zedelenmesi (FSEK m. 16). Üçüncü bölümde tazminat hesabı yapılır: maddi tazminat FSEK m. 68 çerçevesinde — uğranılan zarar, elde edilemeyen kazanç veya makul lisans bedelinin üç katına kadar artırılmış hâli — talep edilir; manevi tazminat, eser sahibinin kişilik hakkı zedelenmesi gerekçesiyle bağımsız olarak istenir.

Davalı için savunma stratejisi de bu çerçevede şekillenir. Tek başına "izin vardı" savunması yeterli değildir; çünkü eser sahibinin mali hak iznine ek olarak manevi hak yönünden de açık beyanının olması gerekir. Pratikte sözleşmelerin manevi hakların kullanım yetkisi yönünden ayrı düzenleme içermesi, savunmanın temelidir.

Karşı Senaryo

Risk 1 — tek tip tazminat talebi. Davacı, mali ve manevi hak ihlalini tek bir kalem altında talep eder. Yargıtay bu yaklaşımı, FSEK m. 70'in açık ayırımı karşısında kabul etmez. Sonuç: maddi tazminat hükmedilse dahi, manevi tazminat reddedilir; davacı için ciddi maddi kayıp doğar.

Risk 2 — atıf ile yetinme. Davalı, eser sahibinin adını uyarlanmış eserde belirtmiş olduğu için, "manevi hak ihlali yoktur" savunmasında bulunur. Daire, atıf yapılmış olmasının diğer manevi hak unsurlarını — özellikle umuma arz ve bütünlük — kapsamadığını sabit içtihatla teyit eder. Sonuç: manevi hak tazminatı yine hükmedilir.

Kararın Sınırları

Bu karar, uyarlama ile sınırlıdır. Eserin tamamen kopyalanması (çoğaltma) durumunda manevi hak ihlali tartışması farklı bir eksende değerlendirilir; bütünlüğe müdahale olmadığı için FSEK m. 16 doğrudan uygulanmaz, ancak FSEK m. 14 ve 15 yine ihlal edilebilir.

Karar ayrıca, "üç katına kadar artırılmış tazminat" yönteminin nasıl uygulanacağını ayrıntılı düzenlemez. Bu yöntemin uygulanmasında mahkemenin takdir yetkisi vardır; ihlâlin kapsamı, ticari kazanç, ihlal süresi ve eser sahibinin pazar konumu birlikte değerlendirilir.

Sonuç

Telif uyarlama davalarında, doğru tazminat hesabı doğru dilekçe yapısıyla başlar. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin bu kararı, izinsiz uyarlamanın çift katmanlı bir ihlal — hem mali hem de manevi — olduğunu sabit içtihat olarak teyit eder. Davacı için strateji, iki tazminat kalemini bağımsız olarak inşa etmektir. Davalı için strateji ise, manevi haklara ilişkin yazılı ve açık izinleri sözleşme bazında belgeleyebilmektir.

Yapay zekâ ile içerik üretiminin yaygınlaşmasıyla birlikte, uyarlama tartışmaları yakın gelecekte yoğunlaşacaktır. AI tarafından yapılan uyarlamalar — kitabın senaryoya, makalenin video formatına dönüştürülmesi — bu kararın getirdiği çerçevede değerlendirilecektir. Eser sahiplerinin lisans sözleşmelerini AI eğitimi ve AI yardımıyla uyarlama yetkisini açıkça düzenleyecek biçimde güncellemesi gerekecektir.

İlgili içerikler için bkz. Telif Hukuku Rehberi, Mali ve Manevi Haklar, Telif Lisans ve Devir Sözleşmesi, İnternette Telif İhlali, Telif Hukuku.

Kaynakça

YAVUZ, Levent: Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Yorumu, Seçkin Yayıncılık, 2017.

ATEŞ, Mustafa: Telif Hakkı Hukuku, Turhan Kitabevi, 2017.