Yapay Zekâ Ses Klonlama, Kişilik Hakları ve Deepfake: Türk Hukuku Çerçevesi

Yapay zekâ ile bir kişinin sesini birkaç saniyelik örnekten yüksek doğrulukla simüle etmek bugün ticari yazılımlarla mümkündür. Bu olgu üç farklı hukuki çerçeveyi aynı anda devreye sokar: TMK md. 24-25 kişilik hakları, KVKK md. 6 biyometrik veri ve FSEK md. 80 icracı sanatçı bağlantılı hakları. Bu yazı, Türk hukukunda ses klonlama ve deepfake olgularının üç katmanlı çerçevesini sistematik biçimde inceler¹.

Olgu: AI Ses Klonlama Teknolojisi

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı — FSEK kapsamında telif ihlali ve sözleşmeleri için hizmet sayfası.

ElevenLabs, OpenAI Voice Engine, Resemble AI, Murf gibi platformlar; 30 saniyelik ses örneğinden bir kişinin sesini farklı metinlerde, farklı dillerde ve farklı duygu tonlarında yeniden üretebilir. Teknik olarak süreç şu şekilde işler: kaynak ses örneği bir nöral ağa beslenir, sesin spektral imzası ve prozodik özellikleri öğrenilir, yeni metin bu modelle sentezlenir.

Bu teknolojinin üç tipik kötüye kullanım senaryosu vardır. Birinci senaryo: Dolandırıcılık — birinin sesinin yakınına/iş arkadaşına telefon ederek para talep etmek için kullanılması. İkinci senaryo: Pazarlama — bir ünlünün sesinin onun bilgisi olmadan reklamda kullanılması. Üçüncü senaryo: Manipülasyon — siyasetçi/yetkili sesinin sahte beyanlarla yayınlanması.

Scarlett Johansson v. OpenAI olayı (Mayıs 2024) bu çerçevenin uluslararası kamuoyu farkındalığını oluşturdu. OpenAI'ın Sky ses asistanı, Johansson'un sesine benzediği iddiasıyla Johansson'un yasal süreç başlatma talebine yol açtı; OpenAI sesi geri çekti.

TMK md. 24: Kişilik Hakkı ve Saldırı

Türk Medeni Kanunu md. 24 kişiliğin korunmasına ilişkin temel hükmü düzenler. Hukuka aykırı saldırıya uğrayan kişi, mahkemeden saldırının önlenmesini, durdurulmasını ve sonuçlarının kaldırılmasını isteyebilir.

Doktrinde Oğuzman/Seliçi; kişilik haklarının görüntü, ses ve isim üzerindeki hakları kapsadığını ve bunların izinsiz kullanılmasının saldırı oluşturduğunu açıkça kabul eder². Ses, kişinin tanınma unsurlarından biridir; rıza dışı sentetik olarak yeniden üretilmesi kişilik hakkı ihlali oluşturur.

TMK md. 24 kapsamında talep edilebilecek hukuki yollar şunlardır:

Önleyici dava (TMK md. 24/2): Saldırının doğmadan veya devam etmeden engellenmesi. AI ses klonu içeren bir reklam yayınlanmadan önce dahi talep edilebilir.

Durdurma davası (TMK md. 24/2): Devam eden saldırının kesilmesi. Yayında olan deepfake içerik için ihtiyati tedbir talebiyle birlikte hızlı sonuç alınabilir.

Tespit davası (TMK md. 24/2): Saldırının hukuka aykırılığının mahkemece tespiti. Manevî tatminin kâğıda dökülmesi.

Tazminat (TMK md. 25 + TBK md. 49, 58): Maddî ve manevî zararın tazmini; gerektiğinde elde edilen kazancın iadesi.

KVKK md. 6: Ses Biyometrik Veri midir?

KVKK md. 6 özel nitelikli kişisel verileri sayar: sağlık verisi, ırk, etnik köken, siyasi düşünce, dini inanç, cinsel hayat, ceza mahkûmiyetleri, biyometrik ve genetik veriler.

KVKK md. 3/1-d'de kişisel veri tanımı yapılır: "Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi." Ses kaydı, bireyi kimliklendirme amacıyla işlendiğinde kişisel veridir.

Biyometrik veri statüsü ise farklı bir eşik gerektirir. KVKK Kurulu kararları ve doktrindeki hâkim görüş; bir verinin biyometrik sayılması için "kişiyi tek başına ve özgün biçimde tanımlama" amacına yönelik olarak işlenmesini arar. Ses kaydı sıradan bir kayıt olarak işlendiğinde kişisel veri sayılırken, AI ses tanıma/üretme amacıyla sesin spektral imzasının çıkarıldığı işleme biyometrik veri işleme sayılır.

Bu ayrım pratik sonuç doğurur. AI ses klonlama platformlarının; kullanıcının yüklediği ses örneğini biyometrik veri olarak işlediği görüşü güçlü doktrinel argüman olarak gelişmektedir. KVKK md. 6 uyarınca biyometrik veri işlenmesi; ilgili kişinin açık rızası veya kanunlarda öngörülen hâller dışında yasaktır.

FSEK md. 80: İcracı Sanatçı Bağlantılı Hakları

Sesin başka bir boyutu icracı sanatçı niteliğindedir. FSEK md. 80; eseri orijinal biçimde icra eden icracı sanatçılara bağlantılı haklar tanır. Bu haklar arasında icranın tespit edilmesi, çoğaltılması, yayımlanması ve umuma iletilmesi haklarının izinsiz kullanılmasına karşı koruma yer alır.

AI ses klonu bir şarkıcının/seslendirme sanatçısının sesini farklı bir şarkıda veya metinde kullanıyorsa FSEK md. 80 ihlali doğar. Bu koruma TMK md. 24'ten bağımsızdır; aynı anda iki rejim kümülatif uygulanır.

İcracı sanatçı koruması üç pratik özellik gösterir:

Birinci özellik: Koruma süresi icraya bağlıdır (FSEK md. 82 — icraadan itibaren 70 yıl). Süre dolduktan sonra eski icra serbestçe AI eğitim verisi olarak kullanılabilir; ancak yeni bir sesin sentetik üretimi farklı analiz gerektirir.

İkinci özellik: İcracı sanatçının manevî hakları (icranın adıyla anılması, icraya saygı) ihlal edilemez. AI'ın icracı sanatçının izni olmadan onun sesini başka bir eserde kullanması manevî hak ihlali sayılır.

Üçüncü özellik: İcracı sanatçının yapımcıyla yaptığı sözleşmede ses klonlamanın ayrıca hak devri olarak yer alıp almadığı önemlidir. Belirsiz sözleşme klozları FSEK md. 52 (sınırlı izin esası) lehine yorumlanır.

Yargıtay 11. HD'nin yerleşik uygulamasında — örneğin 22.10.2025 tarihli E. 2025/1226 K. 2025/6417 sayılı kararda — ortalama tüketici algısı ve bütünsel izlenim testleri belirleyici sayılır. Bu test AI ses klonu içeren içeriklerin TMK md. 24 ve FSEK md. 80 yönünden değerlendirilmesinde kıyasen referans değer taşır; sesin kaynak yanılgısı doğurabilecek ölçüde tanınabilir biçimde simüle edilmesi saldırının ağırlığını belirler.

Uluslararası Karşılaştırma: ELVIS Act ve Federal Hukuk

Tennessee eyalet meclisi Mart 2024'te Ensuring Likeness, Voice, and Image Security Act of 2024 (ELVIS Act) çıkardı. Yasa, bir kişinin "fotoğrafık ya da kaydedilmiş benzerliğinin veya sesinin" rıza dışı ticari kullanımını yasaklar; AI üretimi simülasyonları da koruma kapsamına alır. Ceza ve hukuk yaptırımları birlikte öngörülür.

Federal düzeyde No AI FRAUD Act (önerilen) ve NO FAKES Act (önerilen) kongrede tartışılmaktadır. Bu yasalar ses ve görüntünün rıza dışı sentetik üretimini federal düzeyde yasaklar.

AB'de Yapay Zekâ Yönetmeliği (AI Act) md. 50 deepfake içeriklerin işaretlenmesini zorunlu kılar. Yönetmelik Ağustos 2026'dan itibaren uygulanır.

Türkiye'de bu konuda müstakil yasa yoktur; mevcut TMK + KVKK + FSEK çerçevesi yetersiz değil ancak parçalıdır. Bütüncül bir "kimlik ve görüntü hakkı yasası" tartışılmaktadır.

Uygulama: Mağdurun Başvurabileceği Yollar

Bir kişinin sesinin/yüzünün AI ile rıza dışı kullanıldığı tespit edildiğinde başvurulabilecek yollar şunlardır:

Birinci yol — İhtiyati tedbir (HMK md. 389-399): Yayında olan içeriğin hızla kaldırılması için mahkemeden ihtiyati tedbir talep edilir. AI deepfake davalarında hızlı tedbir kritik önem taşır; içerik viral olduktan sonra kaldırılması zararı azaltmaz.

İkinci yol — TMK md. 24-25 davası: Asıl dava süreci. Önleme, durdurma, tespit ve tazminat talepleri birlikte yöneltilebilir.

Üçüncü yol — FSEK md. 80 + md. 81: İcracı sanatçıysa ek tecavüz davası. Tazminat hesabında FSEK md. 68 (üç kat tazminat) imkânı vardır.

Dördüncü yol — KVKK Kurulu şikayeti: Veri sorumlusu (AI platformu veya kullanıcı) hakkında idari yaptırım. KVKK Kurulu yaptırım kararı para cezası içerebilir.

Beşinci yol — 5651 sayılı Kanun çerçevesinde takedown: Sosyal medya ve platform sağlayıcılara hızlı içerik kaldırma bildirimi. Yaygın platformlar 48 saat içinde tepki verir.

Altıncı yol — TCK çerçevesinde cezai şikayet: Hakaret (TCK md. 125), iftira (TCK md. 267), şantaj (TCK md. 107) ve müstehcen içerikse müstehcenlik (TCK md. 226) suçları gündeme gelebilir. Cinsel içerikli deepfake durumlarında özellikle önemlidir.

Sözleşmesel Tedbirler: Önleyici Yön

İcracı sanatçılar, seslendirme sanatçıları ve kamuoyu önündeki kişiler için sözleşmesel tedbirler kritiktir. Tipik sözleşme klozları:

AI klonlama yasağı: Hak alanın sesi sentetik biçimde yeniden üretmesi açıkça yasaklanır; ihlal halinde cezaî şart belirlenir.

Süre sınırı: Verilen kullanım hakkı süreyle ve mecra ile sınırlanır.

Telifin satışı/devri ayrı düzenleme: Eser hakkı devri ile AI eğitim verisi olarak kullanım hakkı aynı klozda toplanmaz; ayrı pazarlık yapılır.

Reverter hakkı: Sözleşme sona erdiğinde AI eğitiminde kullanılmış model üzerindeki etkisi sınırlandırılır.

Sonuç

Yapay zekâ ses klonlama ve deepfake olguları, Türk hukukunda üç ayrı çerçeve altında işlenir: TMK md. 24-25 kişilik hakkı, KVKK md. 6 biyometrik veri ve FSEK md. 80 icracı sanatçı bağlantılı hakkı. Bu üç rejim kümülatif uygulanır; aynı olgu üzerinden üç farklı dava ve şikayet yolu açık olabilir.

Mağdur için pratik strateji şu sırayı izler: ihtiyati tedbir + 5651 takedown bildirimi (hızlı kaldırma) → TMK md. 24-25 davası (asıl koruma) → KVKK şikayeti (veri sorumlusu yaptırımı) → gerektiğinde TCK çerçevesinde cezai şikayet. İcracı sanatçılar için sözleşmesel önleyici tedbir bu davaların ortaya çıkmasını engelleyen ilk savunma hattıdır.

---

İlgili içerikler için bkz. Deepfake Hukuki Çerçeve, Yapay Zekâ Üretici Reklamda Marka Kullanımı, Yapay Zekâ Çıktısında Telif Sahipliği, Telif Avukatı, Telif Hukuku.

Kaynakça

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu md. 24, 25. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 49, 58. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu md. 3, 6. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 52, 68, 80, 81, 82. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu md. 107, 125, 226, 267. 5651 sayılı Kanun md. 8, 9. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu md. 389-399. Tennessee Ensuring Likeness, Voice, and Image Security Act of 2024 (ELVIS Act), Tenn. Code Ann. § 47-25-1101. Regülasyon (EU) 2024/1689 (AI Act) md. 50. OĞUZMAN, M. Kemal / SELİÇİ, Özer / OKTAY-ÖZDEMİR, Saibe: Kişiler Hukuku, Filiz Kitabevi, 21. Bası, 2022. ZEVKLİLER, Aydın / ACABEY, M. Beşir / GÖKYAYLA, K. Emre: Medeni Hukuk, Turhan Kitabevi, 8. Bası, 2017. AYAN, Mehmet: Medeni Hukuka Giriş, Mimoza Yayınları, 2020.

Dipnotlar

1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu md. 24, 25; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu md. 6; 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 80; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 49, 58; Tennessee Ensuring Likeness, Voice, and Image Security Act of 2024 (ELVIS Act), Tenn. Code Ann. § 47-25-1101 et seq. ↩

2. OĞUZMAN, M. Kemal / SELİÇİ, Özer / OKTAY-ÖZDEMİR, Saibe: Kişiler Hukuku, Filiz Kitabevi, 21. Bası, 2022, s. 154 vd. ZEVKLİLER, Aydın / ACABEY, M. Beşir / GÖKYAYLA, K. Emre: Medeni Hukuk, Turhan Kitabevi, 8. Bası, 2017. ↩