Yapay Zekâ Çıktısında Telif Sahipliği: ABD, Çin, AB ve Türkiye Karşılaştırması

Yapay zekâ üretici araçlarının çıktısı üzerinde telif hakkı doğup doğmayacağı; günümüz fikrî mülkiyet hukukunun en tartışmalı sorularındandır. ABD'de Thaler v. Perlmutter kararı, Çin'de Beijing Internet Court'un Li v. Liu kararı ve AB ile Türkiye'deki yasal çerçeve birbirinden farklı sonuçlar üretir. Bu yazı; dört yargı düzenini eser sahipliği ekseninde karşılaştırır ve uygulamaya somut sonuçlar çıkarır¹.

ABD: Tamamen AI Çıktısında Telif Yok

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı — FSEK kapsamında telif uyuşmazlıkları ve sözleşmeleri için hizmet sayfası.

ABD Telif Ofisi (USCO) ve federal yargı; insan müellifin (human authorship) telif korumasının ön şartı olduğu konusunda tutarlı bir çizgi izler. Stephen Thaler tarafından Creativity Machine adlı algoritmanın tek başına ürettiği A Recent Entrance to Paradise görseli için yapılan tescil başvurusu önce USCO Review Board, ardından DDC tarafından reddedildi.

Hâkim Beryl A. Howell, 18 Ağustos 2023 tarihli özet hüküm kararında telif kanununun yalnızca insan eli ürünü eserleri koruduğunu teyit etti. Karar şu noktada belirleyicidir: makinelerin müellif kabul edilebilmesi için kanunun değiştirilmesi gerekir; mevcut çerçevede bu mümkün değildir. Naruto v. Slater (selfie maymun) çizgisindeki uzun gelenek, AI çıktılarına doğrudan uygulanır.

ABD yaklaşımının iki pratik sonucu vardır. Birincisi, tamamen AI tarafından üretilen çıktı kamuya açıktır (public domain); herkes serbestçe kullanabilir. İkincisi, insanın yaratıcı katkısı (prompt yazımı dahil) tek başına yeterli sayılmaz; "geleneksel müelliflik unsurları" (traditional elements of authorship) makinenin değil insanın elinde olmalıdır. USCO'nun Zarya of the Dawn (Şubat 2023) kararında, çizgi roman içindeki Midjourney görselleri telif dışı bırakılmış; yalnızca insan tarafından yazılan metin ve düzen korunmuştur.

Çin: Hususiyet Varsa Koruma — Beijing Internet Court

Çin yaklaşımı diyametrik biçimde farklıdır. Beijing Internet Court'un 27 Kasım 2023 tarihli (2023) Jing 0491 Min Chu No. 11279 sayılı kararında; Stable Diffusion ile üretilmiş bir kadın görselinin Çin Telif Kanunu kapsamında eser sayıldığı tespit edildi. Mahkeme; kullanıcının prompt seçimi, parametre ayarlaması, iteratif düzenlemeler ve estetik tercihler yoluyla görsele özgün entelektüel katkı (original intellectual contribution) sağladığı sonucuna vardı.

Karar iki noktada ABD çizgisinden ayrılır. Birincisi, makineye değil makineyi yöneten insana sahiplik atfedilir; AI bir araç olarak konumlanır. İkincisi, "özgünlük" ölçütü yüksek tutulmaz: prompt mühendisliği ve parametre seçimi yeterli katkı sayılır.

İçtihadın yaklaşık 500 RMB tazminat hükümlü davanın ötesine geçen pratik etkisi şudur: Çin pazarında ticari faaliyet yürüten platformlar (Tencent, ByteDance, Alibaba) AI çıktı koruması için içtihadi temel bulur. Çin Ulusal Telif İdaresi (NCAC) 2024 itibarıyla AI üretimi içeriği belirli koşullarda tescil etmektedir.

AB: Pozitif Karar Yok, ama Doktrinel Eğilim İnsan Lehine

AB hukukunda yapay zekâ çıktısının telifi henüz Adalet Divanı (CJEU) tarafından doğrudan karara bağlanmamıştır. Ancak iki kurucu içtihat — Infopaq (C-5/08, 2009) ve Painer (C-145/10, 2011) — özgünlüğü "müellifin kendi entelektüel yaratımı" olarak tanımlar; bu eşik insan iradesini varsayar.

AI Act (Regülasyon 2024/1689) ve CDSM Direktifi (2019/790) eser sahipliği sorusunu doğrudan düzenlemez; CDSM yalnızca eğitim verisi (text and data mining — md. 3 ve 4) ekseninde istisna getirir. AI çıktısının telif statüsü ulusal hukuka bırakılır.

Almanya, Fransa ve Hollanda doktrini büyük çoğunlukla insan müellifin yaratıcı kararı olmadan üretilen çıktının telif dışı kaldığını savunur. EUIPO 2024 kılavuzları da bu eğilimi destekler. Bununla birlikte, prompt'un yeterli yaratıcı katkı sağladığı argümanı bazı ulusal mahkemelerde tartışılmaktadır.

Türkiye: FSEK md. 1/B Hususiyet Şartı

Türk hukukunda eser tanımı FSEK md. 1/B'de yapılır: eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda sayılan kategorilerden birine giren her nevi fikir ve sanat mahsulüdür. "Hususiyet" Yargıtay içtihadında müellifin kişiliğinin esere yansıması olarak yorumlanır².

Doktrindeki hâkim görüş tamamen AI çıktısında hususiyet şartının karşılanmadığı yönündedir. Bunun temeli iki noktada toplanır: (i) hususiyet kişiye bağlı bir nitelik olduğundan makineye atfedilemez; (ii) FSEK md. 8 "eser sahibi" tanımı gerçek kişi öngörür. Bu yorumla, çıktıyı üreten gerçek kişinin algoritma tarafından üretilmiş bir veriyi sahiplenmesi mümkün değildir.

Ancak insanın katkısı kayda değer biçimde yüksek olduğunda durum değişir. Prompt'un dakik tasarımı, çıktının seçimi, düzenlenmesi ve insan eliyle değiştirilmesi söz konusuysa; hibrit çıktı üzerinde insanın seçim ve düzenleme payı oranında koruma doğabilir. Bu yorum FSEK md. 6 (işlenme eserler) ve md. 7 (derleme eserler) çerçevesinde temellendirilebilir.

Platform Sözleşmelerinde Hak Devri Klozları

OpenAI (ChatGPT, DALL-E), Anthropic (Claude), Midjourney ve Stability AI kullanım koşulları; çıktı üzerindeki hakların kullanıcıya devredildiğini açıkça ifade eder. Ancak iki önemli sınır vardır.

Birinci sınır: Platform, çıktının üçüncü kişi telif haklarını ihlal etmediğine ilişkin garanti vermez. Kullanıcı bu riski üstlenir. Eğitim verisindeki bir eserin AI tarafından yeniden üretilmesi (memorization) durumunda telif tecavüzü iddiası kullanıcıya yönelir.

İkinci sınır: Hak devri kullanıcının çıktı üzerinde telif sahibi olduğu anlamına gelmez. Çoğu yargı düzeninde (ABD, AB, Türkiye) hak devrinin önce eserin telif konusu olması gerekir; AI çıktısı telif konusu değilse devredilecek hak da yoktur. Platform bu durumda "kullanım yetkisi" verir, hak devretmez.

Türk Uygulaması: Risk Çerçevesi

Türk hukukunda AI çıktısı üreten/kullanan tarafların pozisyonu üç katmanda haritalanır:

Birinci katman — Çıktıyı kullanan işletme. Çıktı üzerinde FSEK koruması iddia edemez. Üçüncü kişi aynı çıktıyı serbestçe kullanabilir. Marka olarak tescil edilebilir; ancak ayırt edicilik şartı (SMK md. 5/1-b) bağımsız değerlendirilir.

İkinci katman — Üçüncü kişi telif riski. AI'nın eğitim verisindeki eserin önemli biçimde yeniden üretilmesi (memorization) söz konusu olduğunda; çıktının kullanımı FSEK md. 22 (çoğaltma) ve md. 23 (yayma) bakımından tecavüz oluşturabilir. Bu risk kullanıcıya kalır.

Üçüncü katman — Müşteri sözleşmesi. Bir ajans veya freelance hizmet sağlayıcı AI çıktısı teslim ediyorsa; müşteriye "telif sahibi olarak" devir taahhüdü vermemelidir. Aksi takdirde TBK md. 112 sözleşmeye aykırılık iddiasıyla sorumluluk doğar.

Pratik Yön: Hibrit Çalışma ve Belgeleme

Mevcut hukuki çerçevede en güvenli yol hibrit çalışmadır. İnsanın yaratıcı katkısı belgelenir; AI yalnızca taslak veya öneri kaynağı olarak kullanılır. Yapay zekâ üretimi son eserin kendisi değil, eserin oluşumunda kullanılan bir araçtır. Bu yaklaşım hem ABD USCO'nun Zarya of the Dawn yorumuna hem de FSEK md. 1/B "hususiyet" eşiğine uyumludur.

Belgeleme şu unsurları içermelidir: prompt versiyonları, parametre seçimleri, iteratif düzenleme adımları, insan eliyle yapılan değişiklikler. Bu belge ileride bir uyuşmazlıkta "yaratıcı kontrolün insanda olduğu" iddiasının temelini oluşturur.

Sonuç

Yapay zekâ çıktısında telif sahipliği bugün dört farklı çizgide gelişir: ABD (insan müellif şartı katı), Çin (hususiyet karşılanırsa koruma), AB (henüz pozitif karar yok, doktrin insan lehine) ve Türkiye (FSEK md. 1/B çerçevesinde hâkim doktrin tamamen AI çıktısında koruma reddi). Tek ortak nokta: AI'ın araç olarak konumlandığı yorum, hibrit çalışmaya alan açar.

Türk uygulamasında bugün takip edilmesi gereken çizgi şudur: tamamen AI çıktısı için telif iddia etmemek, hibrit çalışmayı belgelemek, müşteri sözleşmelerinde gerçekçi taahhütler vermek. Yargıtay'ın bu konuda müstakil bir içtihat üretmesi yakın değildir; bu boşluk sözleşmesel öngörü ile doldurulmalıdır.

---

İlgili içerikler için bkz. Yapay Zekâ Eğitim Verisi ve Telif Sınırı, AI Platform Kullanım Hakları Rehberi, Deepfake Hukuki Çerçeve, Telif Avukatı, Telif Hukuku.

Kaynakça

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 1/B, 6, 7, 8, 22, 23. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 112. Thaler v. Perlmutter, 687 F. Supp. 3d 140 (D.D.C. 2023). USCO Review Board, A Recent Entrance to Paradise (Feb. 14, 2022). USCO Review Board, Zarya of the Dawn (Feb. 21, 2023). Beijing Internet Court (2023) Jing 0491 Min Chu No. 11279. CJEU, Infopaq International A/S v. Danske Dagblades Forening, C-5/08, 16.07.2009. CJEU, Painer v. Standard Verlags GmbH, C-145/10, 01.12.2011. Direktif (EU) 2019/790 (CDSM) md. 3-4. Regülasyon (EU) 2024/1689 (AI Act). EREL, Şafak Nevzat: Türk Fikir ve Sanat Hukuku, Yetkin Yayınları, 4. Bası, 2009. TEKİNALP, Ünal: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Vedat Kitapçılık, 5. Bası, 2012. SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, RG 13.12.1951/7981, md. 1/B; Thaler v. Perlmutter, 687 F. Supp. 3d 140 (D.D.C. 2023); Beijing Internet Court (2023) Jing 0491 Min Chu No. 11279, 27.11.2023; Direktif (EU) 2019/790 (CDSM); SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023. ↩

2. Yargıtay 11. HD'nin yerleşik uygulamasında hususiyet, eserin müellifin kişisel damgasını taşıması olarak yorumlanır. Doktrinde EREL, Şafak Nevzat: Türk Fikir ve Sanat Hukuku, Yetkin, 2009, s. 50 vd. ↩