TBMM'deki Yapay Zeka ve Telif Tasarısı — Yaratıcı Açısından Ne Değişir?

Bir görsel sanatçı, Midjourney ile aylarca prompt geliştiriyor, sonunda elde ettiği seriyi sergiye veriyor. Galeri sözleşmesi gelince soru ortada kalıyor: bu eserlerin sahibi kim, hak devri yapılabilir mi, eseri kim ihlal edebilir? Türkiye'de bu sorunun cevabı bugün 1951 tarihli bir kanunda aranıyor — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, "hususiyet" şartını insan iradesi varsayımıyla kurar.¹

Yapay zeka (AI) üretici araçların kamuya açılmasından bu yana — ChatGPT 2022, Midjourney 2022, Sora 2024 — yasama Türkiye dahil hemen her ülkede gerilim altında. AB AI Act 2024'te yürürlüğe girdi; ABD Telif Ofisi (USCO) Mart 2023 ve Ocak 2025 raporlarını yayımladı; Çin'de Beijing Internet Court 2023'te ilk kararı verdi. Türkiye'de ise henüz yürürlükte bir AI kanunu yok; ancak TBMM gündeminde yapay zeka mevzuatına dair tasarı hazırlık çalışmaları sürüyor. Bu yazı, mevcut FSEK çerçevesinin nerelerinde yetersiz kaldığını ve olası bir AI–telif düzenlemesinin yaratıcı tarafından bakıldığında ne anlam taşıyacağını ele alır.

FSEK m. 1/B'nin Yetmediği Üç Nokta

FSEK m. 1/B "eser" tanımında üç şart birleşir: (1) sahibinin hususiyetini taşıma, (2) ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eseri kategorisine girme, (3) şekle bürünme. Doktrinde hususiyet, eserin sahibinin kişiliğini yansıtması olarak okunur; bu okuma insan müellif varsayımına yaslanır.²

AI üretici sistemler bu çerçeveyi üç noktada zorlar:

Birincisi, prompt yazan kişi eser sahibi sayılır mı? FSEK m. 8 "bir eseri meydana getiren gerçek kişi" diyor. Prompt bir talimat metnidir; çıktı algoritmanın istatistiksel kararıyla şekillenir. ABD'de USCO bu zincirin koparıldığı çizgisini tuttu — Zarya of the Dawn (Şubat 2023) kararında Midjourney görsellerini telif dışı bıraktı, sadece insan tarafından yazılan metni korudu.

İkincisi, modelin eğitiminde kullanılan korumalı eserler. FSEK'in TDM (text and data mining) istisnası yok. AB CDSM Direktifi m. 3-4 araştırma ve ticari kullanım için TDM istisnası getirdi; AI Act m. 53(1)(c) ise temel modellerin telif uyum politikası tutmasını zorunlu kıldı. Türkiye'de bu boşluk yargı önünde belirsizliği büyütüyor.

Üçüncüsü, AI üretimi içeriğin tescili. USCO tescil sırasında "insan katkısı" beyanı istiyor; FSEK ise zaten tescil bağımlı bir koruma vermiyor (eserin doğduğu an koruma başlar — FSEK m. 13). Ama meslek birliği üyeliği, ispat ve devir işlemleri sırasında AI içeriği ayrı kategoride değerlendirme ihtiyacı doğuyor.

Tasarıdan Beklenen Üç Cevap

Türkiye'de hazırlık aşamasındaki yapay zeka çerçeve mevzuatı tartışmalarında — Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı yayımlanmış belgeleri dahil — telif boyutu doğrudan ele alınmamıştır. Bu durumda telif kısmının ya ayrı bir FSEK değişikliğiyle ya da AI çerçeve kanunun bir bölümü olarak gelmesi beklenebilir.

Yaratıcı tarafından bakıldığında, sektörü rahatlatacak üç temel cevaba ihtiyaç var.

1. AI Çıktısının Statüsü

İki uçtan biri tercih edilebilir: (a) tamamen AI üretimi içerik kamuya açık (ABD modeli), (b) insanın anlamlı yaratıcı katkısı varsa korunur (Çin modeli). Türk hukukunun hususiyet doktrini bu ikincisine daha yakın durur — ama "anlamlı katkı" eşiği yüksek mi düşük mü tutulacak, asıl tartışma orada.

ABD USCO Ocak 2025 raporu "human authorship" ilkesini koruyarak prompt başına korumayı dışlamış; ancak insanın seçim, düzenleme ve sıraya koyma katkısının (selection, arrangement) eserlik doğurabileceğini kabul etmiştir. Türkiye için makul bir başlangıç: AI çıktısı üzerinde insan tarafından yapılan post-prodüksiyon (rötuş, kurgu, sıralama) eserlik yaratabilir; sadece prompt yetmez.

2. Eğitim Verisi İstisnası

AB CDSM m. 4 ticari TDM istisnasını "opt-out" mekanizmasıyla getirdi: hak sahibi makine okunabilir biçimde "hayır" diyene kadar eğitim için kullanılabilir. Türk yaratıcısının bugün ChatGPT veya Sora gibi araçların eğitim verisi olarak kullanılmasına itiraz mekanizması yok. Tasarı bu boşluğu kapatırsa — örneğin yayıncılar ve meslek birlikleri üzerinden toplu opt-out — Türk yaratıcısının pazarlık gücü artar.

3. Sorumluluk Zinciri

Bir AI aracıyla üretilen içerik başkasının eserini kopyalarsa kim sorumlu? Aracı kullanan içerik üretici mi, modeli geliştiren şirket mi, modeli barındıran platform mı? Andersen v. Stability AI (ND Cal., 2023) davasında ABD'de bu üçlü sorumluluk modeli inşa ediliyor; AB'de AI Act m. 53(1)(c) modelleri "telif uyum politikası" tutmaya zorluyor. Türk hukukunda 5651 m. 9 (uyar-kaldır) ve FSEK m. 71 (cezai sorumluluk) varsa da AI'a özgü değil. Tasarı bu zinciri netleştirmezse her dava ayrı bir yargı tartışmasına dönüşür.

AB ve ABD Karşılaştırması

Türk düzenleyicinin önünde iki olgunlaşmış model var.

AB modeli (Regülasyon 2024/1689 + Direktif 2019/790): risk temelli kategorizasyon (yasaklı, yüksek riskli, sınırlı riskli, minimal); temel model sağlayıcılarına şeffaflık yükümlülüğü; eğitim verisi opt-out mekanizması; Avrupa standardı.

ABD modeli (USCO 2023-2025 raporları + içtihat): kanun değişikliği yok; mevcut Copyright Act "human authorship" şartının yargı yorumuyla AI'a uygulanması; Thaler v. Perlmutter (DDC 2023) ve Allen v. USCO (DCO 2024) çizgisinde AI çıktısı korumasız.

Türkiye için pragmatik yol Çin–AB hibridi olabilir: AI çıktısında insan katkısı varsa koruma + AB tarzı TDM istisnası + meslek birliği üzerinden toplu lisans. FSEK'in 70 yıllık eseri tek tek koruma mantığı (m. 27) AI çağında ölçeklenmediği için, meslek birliklerinin (MESAM, MSG, MÜYAP, MÜYORBİR) rolü genişletilebilir.³

Yaratıcının Bugünden Yapabilecekleri

Yasama gelene kadar belirsizlik sürer; bu süre içinde yaratıcının iki katmanlı korunma stratejisi düşünülebilir.

Belge zinciri: AI ile üretilen her içerikte (a) hangi araç, (b) hangi prompt, (c) hangi post-prodüksiyon adımları yapıldığı kayıt altına alınmalı. Bu zincir, sonradan eserlik tartışmasında "anlamlı insan katkısı" iddiasını destekler. Adobe Content Credentials gibi C2PA standartları içerik geçmişini metaveri katmanında saklar.

Sözleşmesel düzen: Galeri, ajans veya yayıncıyla yapılan sözleşmede AI çıktısının statüsü ayrıca yazılmalı. "Eser sahipliği iddiası belirsizdir, taraflar bu belirsizliği bilerek anlaşır" tipi şart konulması, ileride doğacak hak iddialarını sınırlar. FSEK m. 48 vd. devir sözleşmesi hükümleri uygulanırken AI çıktıları için ek bir madde sözleşmeyi savunulabilir hale getirir.

Sonuç

Türkiye'de yapay zeka ve telif kesişimi henüz boşlukta. Mevcut FSEK insan müellif varsayımıyla yazılmış; AB ve ABD modelleri farklı yönlere işaret ediyor. Tasarı geldiğinde yaratıcı için kritik üç soru var: AI çıktım korunur mu, eserim eğitim verisi olabilir mi, ihlal halinde kime başvururum? Bu sorulara açık cevap vermeyen bir düzenleme, sektörü mahkeme önünde dağıtır. O zamana dek, belge zinciri ve sözleşmesel düzen yaratıcının elindeki iki gerçek araçtır.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, RG 13.12.1951/7981, m. 1/B; KARAHAN, Sami / SULUK, Cahit / SARAÇ, Tahir / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukukunun Esasları, Seçkin, 2023, s. 79 vd. ↩

2. SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023, s. 132 vd.; TEKİNALP, Ünal: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Vedat, 2012, s. 110 vd. ↩

3. AYBAY, Aydın: "Yapay Zekâ Çıktısı ve Hususiyet — Türk Hukuku Açısından İlk Değerlendirme", Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2024/1, s. 45-78. ↩