Çalışan Şirket İçinde Yazılım Yazdı — Telif Hakkı Kimde?

Bir teknoloji şirketi yatırımcı turuna girerken hukuki inceleme (legal due diligence) yapılıyor. İnceleyen ekip şirketten "üretilen yazılımın telif zincirini" istiyor. Şirket cevap veriyor: "Tüm geliştiriciler bizim çalışanımız, kod bizim." İncelemeci geri soruyor: "İş sözleşmenizde telif maddesi var mı? Hangi geliştirici hangi modülü yazdı? Freelancer veya stajyer katılımı var mıydı?" Cevaplar belirsizleştikçe şirketin değerlemesi düşmeye başlıyor.

Bu yazı, Türk hukukunda çalışan tarafından meydana getirilen yazılımın telif sahipliğini, FSEK m. 18/2 işveren karinesi etrafında ve M&A pratiğinden bakarak ele alır.¹

FSEK m. 18/2 — İşveren Karinesi

FSEK m. 8 eser sahipliği kuralının ana metnini koyar: "Bir eseri meydana getiren gerçek kişi onun sahibidir." Bu kural Türk hukukunda dokunulmazdır; tüzel kişi eser sahibi olamaz.

FSEK m. 18/2 ise kullanım haklarının (mali hakların) işverene geçişini düzenler:

"Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça; memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya tayin edenler tarafından kullanılır."

Bu maddenin üç kritik unsuru vardır.

1. Yalnız mali haklar için karinedir. Manevi haklar (eserin adı altında yayımlanma, ad belirtme, eseri değişiklikten koruma — FSEK m. 14-17) çalışanda kalır; işverene devredilmez. Yazılım söz konusu olduğunda manevi haklar uygulamada zayıf işlese de, çalışan eserdeki yazarlığını talep etme hakkını kaybetmez.

2. Hak devri değil, hakkın kullanımı aktarımıdır. Kanunda kullanılan ifade "haklar... kullanılır" şeklindedir. Doktrinde tartışmalı olsa da hâkim görüş: çalışanın eser sahipliği sıfatı korunur, işveren mali hakları lisanslıymış gibi (geniş yetki ile) kullanır. Bu farkın pratik sonucu: işverenin üçüncü kişiye devir yapması — şirket satışı, hak satışı — için ayrıca çalışanın muvafakati olmalıdır iddiası gündeme gelebilir. Bu riski kapatmanın yolu sözleşmedir.²

3. "İşin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça" şartı. Eser, çalışanın iş tanımı içinde, çalışma saatlerinde, işveren kaynaklarıyla üretilmiş olmalı. Çalışan boş zamanında, kendi bilgisayarında, iş tanımı dışında ürettiği yazılım kuralın dışındadır — eser kendisine kalır.

İş Sözleşmesinde Telif Klozü — Ne Yazmalı

FSEK m. 18/2 karinesi belirsiz alanları yargı yorumuna bırakır. Şirket bu belirsizliği azaltmak için iş sözleşmesine açık telif klozü koymalıdır. Standart kloz üç katmanlıdır:

Katman 1 — Kapsam tanımı: "İşçinin iş ilişkisi süresince ve iş kapsamında meydana getireceği eserler" geniş tanımlanır. Yazılım, kaynak kod, dokümantasyon, görsel arayüz, algoritma tasarımı, veritabanı yapısı dahil edilir.

Katman 2 — Hak devri ifadesi: FSEK m. 48 ve m. 49 yazılı şekil ve tek tek gösterme şartını sağlar:

"İşçi, bu kapsamda meydana getireceği eserler üzerindeki mali hakların tamamını — çoğaltma hakkı (FSEK m. 22), yayma hakkı (m. 23), umuma iletim hakkı (m. 25), işleme hakkı (m. 21), temsil hakkı (m. 24) — süresiz olarak, tüm ülke ve mecra için, devredilebilir biçimde işverene devreder. Bedeli işbu sözleşmenin maaş hükümlerine dahildir."

Bu ifade FSEK m. 18/2 karinesinden bir adım öteye geçer; kullanım değil devir sağlar. Bu durumda işveren hakkın sahibidir; üçüncü kişiye serbestçe devredebilir.³

Katman 3 — İlave taahhütler:

• Çalışanın eserle ilgili belge ve materyalleri işverene teslim taahhüdü.
• İşveren tarafından eserin kullanım, değiştirme ve yayımlama yetkisinin sınırsız tanınması.
• Açık kaynak (open source) kullanımında uyum yükümlülüğü; çalışan başkalarının GPL veya viral lisanslı kodunu izinsiz dahil edemez taahhüdü.
• Manevi haklara dayalı sınırlı ve sözleşmeye dayalı feragat (Türk hukukunda manevi haklardan tam feragat geçerli sayılmaz, ama sözleşme bağlayıcılığında sınırlı dönüş garantisi tanınabilir).

Üç Tehlikeli Senaryo

1. Freelancer Eseri

FSEK m. 18/2 iş sözleşmesi ilişkisini varsayar — TBK m. 393 vd. anlamında bağımlı çalışma. Freelancer ile yapılan ilişki eser sözleşmesi (TBK m. 470 vd.) veya vekalettir. Bu durumda FSEK m. 18/2 karinesi uygulanmaz.

Yani: freelancer yazılımcının yazdığı kod telif sahipliği freelancer'a kalır. Şirket bu kodu kullanma izni alır, ama hakkın kendisi karşı tarafta kalır. Şirket sonradan kodu üçüncü kişiye satarsa, freelancer "benim hakkım devredilmedi" diyebilir.

Çözüm: freelancer sözleşmesinde FSEK m. 48 uyarınca açık yazılı devir maddesi bulunmalıdır. "İş bedeli mali hakların devri karşılığını da kapsar" ifadesi yetersizdir; her bir mali hakkın tek tek gösterilmesi gerekir.

2. Stajyer Eseri

Stajyer (öğrenci stajı veya iş başında eğitim programı) çalışan sayılır mı? Bazı durumlarda iş ilişkisi yoktur — örneğin zorunlu üniversite stajında sigorta primi okul tarafından ödenir, ücret yoktur. Bu durumda FSEK m. 18/2 zayıf bir karine kurar; stajyer eser sahipliği savunmasını yapabilir.

Çözüm: staj sözleşmesine FSEK m. 48 standart devir maddesi konulmalıdır. Stajyerin imzası alındığında karine ötesi koruma sağlanır. Bedel olarak staj döneminde verilen eğitim, harcırah veya sembolik ücret gösterilir.

3. Çalışanın Önceki İşvereninden Getirdiği Kod

Çalışan önceki şirketinde geliştirdiği bir kütüphaneyi yeni işverene "kişisel kütüphanem" diyerek getirip kullanırsa, önceki işverenin telif hakkı ihlal edilebilir. Bu durum şirket için ileride büyük risktir — özellikle M&A'da diğer şirketin kodu içinde tespit edilirse.

Çözüm: işe başlama formunda çalışandan "önceki işverene ait kod, materyal ve gizli bilgi getirmediğine" ilişkin taahhütname alınır. Açık kaynak kullanımı için ayrıca beyan istenir.

M&A IP Due Diligence Listesi

Yatırım veya satın alma sürecinde inceleyen ekip şu sekiz kalemi sorgular:

1. İş sözleşmesi telif klozu var mı? Tüm aktif ve geçmiş çalışanlar için. Standart kloz ne diyor — FSEK m. 18/2 karinesi mi, açık devir mi?

2. Freelancer/danışman sözleşmelerinde IP devir maddesi var mı? Son 5 yıl içinde projeye dahil tüm dış kaynak sözleşmeleri tek tek incelenmelidir.

3. Open source uyum dosyası var mı? Hangi açık kaynak kütüphaneler kullanılıyor, lisans tipi nedir (MIT, Apache, GPL), viral lisanslı kod var mı (GPL, AGPL)?

4. Yazılım envanteri ve kim tarafından yazıldığı kaydı var mı? Git commit geçmişi, modül-yazar eşleştirmesi şirket içinde belgelenmiş mi?

5. Stajyer ve kısa süreli görevli sözleşmeleri telif kapsar mı?

6. Yabancı geliştirici (kontraktör) ile yapılan sözleşmelerde uygulanacak hukuk ve hak devri açık mı? Türk olmayan freelancer ile yapılan sözleşmede Türk hukuku seçilmiş mi, yoksa farklı hukukta hak devri standart farklı mı?

7. Geçmiş çalışanlardan IP iddiası gelen dava ya da taahhüt var mı?

8. Şirketin marka, patent ve telif portföyü resmi makamlarda doğrulanabiliyor mu? Tescil edilebilen unsurlar tescilli mi?

Bu sekiz kalem M&A'da değerlemenin doğrudan unsurudur. Eksik bir kalem, alıcının fiyat indirimi (purchase price adjustment) veya garanti talebi gerekçesidir.

Sonuç

Türk hukukunda çalışan tarafından meydana getirilen yazılımın telif zinciri üç katmanda kurulur: FSEK m. 18/2 işveren karinesi standart koruma sağlar; iş sözleşmesindeki açık devir maddesi karinenin ötesine geçerek hakkı işverene aktarır; freelancer ve stajyer sözleşmeleri ayrı yazılı devir hükümleriyle desteklenir. Bu üç katmandan biri eksikse, şirket M&A masasında değer kaybeder; çalışan ise eski işverene karşı hak iddiası penceresi açık kalır. Yazılım şirketinin sermayesi koddur; kodun telif zinciri belgesiz olduğu sürece sermaye eksik sayılır. Sözleşmesel düzen ve süreklilik kayıtları, bu sermayeyi tartışmasız kılar.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, RG 13.12.1951/7981, m. 18/2 ve m. 8; SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023, s. 268 vd.; KARAHAN, Sami / SULUK, Cahit / SARAÇ, Tahir / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukukunun Esasları, Seçkin, 2023, s. 267 vd. ↩

2. TEKİNALP, Ünal: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Vedat, 2012, s. 211-216; YASAMAN, Hamdi: Marka Hukuku Şerhi, c. I, Vedat, 2004 (FSEK kıyas atfı), s. 89 vd. ↩

3. KARASU, Rauf: "Mali Hakların Devri ve Lisans Sözleşmeleri", Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, 2019/2, s. 215 vd. ↩