Çalışan Şirket İçinde Yazılım Yazdı — Telif Hakkı Kimde?

Giriş

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı — Telif hakkı, yazılım sahipliği ve şirket IP yapılandırması için hizmet sayfası.

Yazılım şirketinin temel sermayesi, fizikî varlıklarda değil; kod tabanında, geliştirici ekibinde ve telif zincirinin sıkılığında yatmaktadır. Bir teknoloji şirketi yatırımcı turuna girerken yapılan hukukî inceleme sürecinde "üretilen yazılımın telif zinciri" sorusunun açık bir cevabı yoksa, şirket değerlemesi doğrudan etkilenmektedir. Tüm geliştiricilerin çalışan olduğu beyan edilse bile, iş sözleşmesinde telif klozunun varlığı, hangi geliştiricinin hangi modülü yazdığı, freelancer veya stajyer katılımı olup olmadığı ve açık kaynak kullanımına uyum konusundaki belgelerin tamlığı incelemenin merkezindeki sorulardır.¹ Bu sorulara verilen cevapların belirsizlik üretmesi, M&A masasında satın alma fiyatı düzeltmesi (purchase price adjustment) ve garanti talepleri yoluyla şirket değerini somut biçimde aşağı çekmektedir.

Türk hukukunda çalışan tarafından meydana getirilen eserlerin telif sahipliği, FSEK m. 18/2'nin işveren karinesi çerçevesinde düzenlenmiştir. Bu hüküm, mali hakların kullanım yetkisini işverene atfetmekle birlikte, eser sahipliği sıfatını çalışanda bırakan ve devir ile kullanım arasındaki kavramsal ayrımı koruyan bir yapı kurmaktadır. Doktrinde Tekinalp, bu yapının iş ilişkisinin ekonomik mantığı ile yaratıcı eylemin kişisel doğası arasındaki gerilimi dengeleme amacına hizmet ettiğini vurgulamaktadır.² Karasu ise FSEK m. 18/2 karinesinin sözleşmesel düzenle aşılabilen bir kanunî varsayım olduğunu, iş sözleşmesindeki açık devir klozunun karinenin ötesine geçerek hakkın işverene aktarılmasını sağladığını belirtmektedir.³

Bu çalışma, çalışan tarafından meydana getirilen yazılımın telif sahipliğini doktrin, mevzuat ve karşılaştırmalı hukuk bağlamında incelemektedir. İncelemenin yol haritası şu şekildedir: önce çalışan eseri kavramının doktrinel temeli ele alınacak; ardından FSEK m. 18/2'nin metin analizi yapılacak ve karşılaştırmalı düzlemde ABD Work Made for Hire doktrini (17 U.S.C. § 101) ile AB Yazılım Direktifi 2009/24 m. 2 incelenecektir. Doktrin tartışmasında karinenin yorumu, üç tehlikeli senaryo (freelancer, stajyer, önceki işverenden getirilen kod) ele alınacak; son bölümde M&A IP due diligence çerçevesinde pratik kontrol listesi sunulacaktır.

Kavramsal Çerçeve — Çalışan Eseri ve İş Ekonomisi

Çalışan tarafından meydana getirilen eser kavramı, klasik telif hukukunun "yaratıcı bireyin eseri" kurgusu ile modern iş ilişkilerinin kolektif üretim mantığı arasındaki gerilimden doğmaktadır. FSEK m. 8'in ana kuralı "bir eseri meydana getiren kişi onun sahibidir" şeklindedir; bu kural eser sahipliğini yaratıcılık eylemine bağlamaktadır. Ancak modern iş yaşamında eserler — özellikle yazılım gibi karmaşık üretimler — bireysel değil, kolektif çalışmanın ürünüdür ve işveren tarafından sağlanan kaynaklarla (zaman, ekipman, talimat) meydana getirilmektedir. Bu durumda eser sahipliğinin münhasıran çalışanda bırakılması, iş ekonomisinin işleyişini bozacaktır.

Türk doktrininde Suluk, Karasu ve Nal, çalışan eseri rejiminin "iş ilişkisinin ekonomik dengesini koruma" işlevi gördüğünü, FSEK m. 18/2'nin bu işlevi mali haklar düzeyinde gerçekleştirdiğini belirtmektedir.⁴ Karahan, Suluk, Saraç ve Nal ise bu rejimin Türk hukuku tarafından AB Yazılım Direktifi 89/250 (sonradan 2009/24) ile uyumlu olarak şekillendirildiğini, yazılım eserleri için özel bir uyum sağlandığını kaydetmektedir.⁵ Uluslararası doktrinde Bently, Sherman, Gangjee ve Johnson, çalışan eseri rejiminin kıta Avrupası ve common law sistemleri arasında temel bir kategorik fark gösterdiğini, kıta Avrupası sisteminin "mali hakların kullanımı" yaklaşımını benimserken common law sisteminin "work made for hire" doktriniyle eser sahipliğini doğrudan işverene atfettiğini vurgulamaktadır.⁶

Yazılım eseri özelinde bu mesele ek bir katmanla karmaşıklaşmaktadır. FSEK m. 2/1.1 yazılımı ilim ve edebiyat eseri kategorisinde saymakta; ancak yazılımın kolektif üretim niteliği ve modüler yapısı, eser sahipliğinin tek bir kişiye atfedilmesini güçleştirmektedir. Karasu, yazılım eserlerinde "modül bazında eser sahipliği" yaklaşımının kabul edilmesi gerektiğini, her geliştiricinin kendi modülü üzerinde sahiplik sıfatını koruduğunu ve bu yapının lisans/devir sözleşmesi düzeyinde ele alınması gerektiğini ileri sürmektedir.⁷

Mevzuat Analizi

FSEK m. 18/2 — İşveren Karinesinin Yapısı

FSEK m. 8 eser sahipliğinin ana kuralını koymakta: "Bir eseri meydana getiren kişi onun sahibidir." Bu kural Türk hukukunda dokunulmaz niteliktedir; tüzel kişi eser sahibi olamaz. FSEK m. 18/2 ise mali hakların kullanım yetkisinin işverene geçişini şu şekilde düzenlemektedir:

"Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça; memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya tayin edenler tarafından kullanılır."

Bu hükmün üç kritik unsuru bulunmaktadır.

Birinci Unsur: Yalnızca Mali Haklar için Karinedir

Manevi haklar (eserin adı altında yayımlanma, ad belirtme, eseri değişiklikten koruma — FSEK m. 14-17) çalışanda kalır; işverene devredilmez. Yazılım söz konusu olduğunda manevi haklar uygulamada zayıf işlese de, çalışan eserdeki yazarlığını talep etme hakkını kaybetmez. Tekinalp, manevi hakların devri yasağının FSEK'in temel kavramsal çerçevesinin bir parçası olduğunu, bu hakların sözleşmeyle devredilemeyeceğini, en fazla "kullanmama taahhüdü" şeklinde sözleşmeye bağlanabileceğini belirtmiştir.⁸

İkinci Unsur: Hak Devri Değil, Hakkın Kullanımı Aktarımıdır

Kanunda kullanılan ifade "haklar... kullanılır" şeklindedir. Doktrinde tartışmalı olsa da hâkim görüş şudur: çalışanın eser sahipliği sıfatı korunur; işveren mali hakları lisans benzeri geniş yetkiyle kullanır. Bu farkın pratik sonucu önemlidir: işverenin üçüncü kişiye devir yapması — şirket satışı, hak satışı, alt lisans — için ayrıca çalışanın muvafakati gerekebilir iddiası gündeme gelebilir. Bu riski kapatmanın yolu, iş sözleşmesinde açık devir maddesi konulmasıdır.⁹

Üçüncü Unsur: "İşin Mahiyetinden Aksi Anlaşılmadıkça" Şartı

Eser, çalışanın iş tanımı içinde, çalışma saatlerinde ve işveren kaynaklarıyla üretilmiş olmalıdır. Çalışan boş zamanında, kendi bilgisayarında, iş tanımı dışında ürettiği yazılım kuralın dışında kalmakta; eser çalışana ait olmaktadır. Bu sınırlama, çalışanın özgürlüğünü koruma ile iş ilişkisinin sınırlarını belirleme amacına hizmet etmektedir.

FSEK m. 48 ve m. 49 — Mali Hak Devrinde Yazılı Şekil ve Tek Tek Gösterme

FSEK m. 48, mali hakların devri için yazılı şekil şartını düzenlemektedir. Hükmün uygulanmasında doktrinin geliştirdiği temel ilke "tek tek gösterme" şartıdır: her bir mali hakkın ayrı ayrı sözleşmede gösterilmesi gerekmektedir. "Tüm haklar devredilmiştir" tipi açık uçlu hükümler doktrinde şüpheli kabul edilmekte; Karasu, FSEK m. 52'nin "her bir hak için ayrı ayrı yazılı sözleşme" yorumunu pekiştirdiğini belirtmektedir.¹⁰

FSEK m. 49 ise alt-devir konusunu düzenlemekte; mali hakkın devralanı, sözleşmede aksi belirtilmediği takdirde, hakkı üçüncü kişiye devredebilmektedir. Bu hüküm, iş sözleşmesindeki devir klozunun "devredilebilir biçimde" ifadesinin önemini ortaya koymaktadır.

Karşılaştırmalı Hukuk — ABD Work Made for Hire ve AB Yazılım Direktifi

ABD'de 17 U.S.C. § 101 ve § 201(b), "work made for hire" doktrinini düzenlemektedir. Bu doktrinin iki uygulama alanı vardır: birincisi, çalışanın iş tanımı içinde ürettiği eserler, doğrudan işverene atfedilir; eser sahipliği işverene aittir. İkincisi, freelancer (independent contractor) tarafından üretilen eserler için "work for hire" anlaşmasının yapılmış olması ve eserin dokuz spesifik kategoriden birine girmesi gerekmektedir.¹¹ Bu rejim, Türk FSEK m. 18/2'nin "mali hakların kullanımı" yaklaşımından temel olarak farklılaşmakta; eser sahipliğini doğrudan işverene atfetmektedir.

AB Yazılım Direktifi 2009/24 m. 2(3), "bir çalışan tarafından görevleri sırasında üretilen bilgisayar programının tüm ekonomik haklarının" işveren tarafından kullanılacağını düzenlemektedir.¹² Bu hüküm, FSEK m. 18/2'nin yazılım bağlamında uyumlu bir karşılığını oluşturmaktadır. AB rejimi, mali hakların doğrudan işveren tarafından "kullanılması"nı öngörmesiyle Türk hukukuna paralel; ancak Türk hukukundaki "hakkın kullanımı" / "hakkın devri" ayrımının AB metninde belirgin olmaması nedeniyle pratik uygulamada bazı farklılıklar doğurmaktadır.

Birleşik Krallık'ta CDPA 1988 s. 11(2), "bir çalışan tarafından iş ilişkisi sırasında üretilen eserin" eser sahibinin doğrudan işveren olduğunu düzenlemektedir; bu yaklaşım ABD work made for hire doktrinine yakın durmaktadır. Bu farklılaşma, çok ülkeli yazılım projelerinde uygulanacak hukukun seçimi konusunda doğrudan pratik sonuç doğurmaktadır.

Doktrin Tartışması — Karinenin Kapsamı ve Sözleşmesel Aşımı

Türk doktrininde FSEK m. 18/2 karinesinin kapsamı konusunda iki ana görüş bulunmaktadır.

Dar Görüş

Karinenin yalnızca mali hakların geniş yetkili kullanımını işverene tanıdığını, hakkın asli sahipliğinin çalışanda kaldığını savunmaktadır. Bu görüşe göre işverenin üçüncü kişiye devir yapması için (örneğin şirket satışı durumunda) çalışanın ayrıca muvafakati gerekmekte; karinenin "kullanım" ifadesi devir yetkisini kapsamamaktadır. Tekinalp, bu yorumun FSEK m. 18/2'nin lafzına ve manevi hakların korunması ilkesine en uygun yorum olduğunu ileri sürmektedir.¹³

Geniş Görüş

Karinenin pratik amacının işverenin eseri tam olarak kullanabilmesini sağlamak olduğunu, bu amaç doğrultusunda devir yetkisinin de zımnen tanınması gerektiğini savunmaktadır. Bu yaklaşım, karinenin "kullanım" ifadesinin geniş yorumlanmasını ve şirket satışı, alt lisans gibi olağan ticari işlemleri kapsamasını öngörmektedir. Karasu, geniş yorumun ticari pratikle daha uyumlu olduğunu, ancak hukukî belirlilik için iş sözleşmesinde açık devir klozunun her halükârda tercih edilmesi gerektiğini belirtmektedir.¹⁴

Sentez Yaklaşımı

Doktrinin uygulamada yerleşmiş olan dengesidir: FSEK m. 18/2 karinesi geniş yorumlansa bile, hukukî belirsizliği ortadan kaldırmak için iş sözleşmesinde açık devir klozu konulması zorunlu pratiktir. Bu yaklaşım, karine ile sözleşmesel düzenin birbirini tamamlayan iki katman olarak okunmasını esas almaktadır.

Üç Tehlikeli Senaryo

Birinci Senaryo — Freelancer Eseri

FSEK m. 18/2 iş sözleşmesi ilişkisini varsaymakta; TBK m. 393 vd. anlamında bağımlı çalışmayı temel almaktadır. Freelancer ile yapılan ilişki ise eser sözleşmesi (TBK m. 470 vd.) veya vekalet niteliğindedir. Bu durumda FSEK m. 18/2 karinesi uygulanmamaktadır.

Pratik sonuç şudur: freelancer yazılımcının yazdığı kod telif sahipliği freelancer'da kalır. Şirket bu kodu kullanma izni alır, ancak hakkın kendisi karşı tarafta kalır. Şirket sonradan kodu üçüncü kişiye satarsa, freelancer "benim hakkım devredilmedi" iddiasıyla itiraz edebilir.

Çözüm, freelancer sözleşmesinde FSEK m. 48 uyarınca açık yazılı devir maddesi bulundurmaktır. "İş bedeli mali hakların devri karşılığını da kapsar" ifadesi yetersizdir; her bir mali hakkın (çoğaltma, yayma, umuma iletim, işleme, temsil) tek tek gösterilmesi gerekmektedir. FSEK m. 49'a uygun olarak alt-devir yetkisinin de açıkça verilmesi, şirketin kodu üçüncü kişiye devretme imkânını koruyacaktır.

İkinci Senaryo — Stajyer Eseri

Stajyer kategorisi (öğrenci stajı veya iş başında eğitim programı) FSEK m. 18/2'nin "iş sözleşmesi" kapsamına girip girmediği tartışmalıdır. Bazı durumlarda iş ilişkisi yoktur — örneğin zorunlu üniversite stajında sigorta primi okul tarafından ödenmekte, ücret bulunmamaktadır. Bu durumda FSEK m. 18/2 zayıf bir karine kurmakta; stajyer eser sahipliği savunmasını yapabilmektedir.

Çözüm, staj sözleşmesine FSEK m. 48 standart devir maddesi konulmasıdır. Stajyerin imzası alındığında karine ötesi koruma sağlanmaktadır. Bedel olarak staj döneminde verilen eğitim, harcırah veya sembolik ücret gösterilmektedir. Bu yaklaşım, stajyerin telif iddiasına karşı şirketin pozisyonunu sözleşmesel düzlemde güçlendirmektedir.

Üçüncü Senaryo — Çalışanın Önceki İşverenden Getirdiği Kod

Çalışanın önceki şirketinde geliştirdiği bir kütüphaneyi yeni işverene "kişisel kütüphanem" diyerek getirip kullanması durumunda, önceki işverenin telif hakkı ihlal edilebilir. Bu durum şirket için ileride büyük risktir — özellikle M&A sürecinde diğer şirketin kodunun tespit edilmesi halinde.

Çözüm, işe başlama formunda çalışandan "önceki işverene ait kod, materyal ve gizli bilgi getirmediğine" ilişkin taahhütname alınmasıdır. Açık kaynak kullanımı için ayrıca beyan istenmelidir. Bu beyan, ileride bir önceki işveren tarafından ihlal iddiası geldiğinde şirketin "iyi niyetli" pozisyonunu güçlendirmektedir; ancak ihlalin tespit edilmesi durumunda hukukî sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmamaktadır.

İş Sözleşmesinde Telif Klozü — Üç Katmanlı Yapı

FSEK m. 18/2 karinesi belirsiz alanları yargı yorumuna bırakmaktadır. Şirket bu belirsizliği azaltmak için iş sözleşmesine açık telif klozu koymalıdır. Standart kloz üç katmanlı bir yapıya sahiptir.

Birinci Katman: Kapsam Tanımı

İşçinin iş ilişkisi süresince ve iş kapsamında meydana getireceği eserler geniş tanımlanmalıdır. Yazılım, kaynak kod, dokümantasyon, görsel arayüz, algoritma tasarımı, veritabanı yapısı, kullanıcı arayüzü tasarımı ve ilgili tüm fikrî üretimler dahil edilmelidir. Bu tanımın geniş tutulması, sonradan doğacak kategorik tartışmaları önlemektedir.

İkinci Katman: Hak Devri İfadesi

FSEK m. 48 ve m. 49 yazılı şekil ve tek tek gösterme şartını sağlayacak şekilde aşağıdaki tip bir kloz oluşturulmalıdır:

"İşçi, bu kapsamda meydana getireceği eserler üzerindeki mali hakların tamamını — çoğaltma hakkı (FSEK m. 22), yayma hakkı (m. 23), umuma iletim hakkı (m. 25), işleme hakkı (m. 21), temsil hakkı (m. 24) — süresiz olarak, tüm ülke ve mecra için, devredilebilir biçimde işverene devreder. Bedeli işbu sözleşmenin maaş hükümlerine dahildir."

Bu ifade FSEK m. 18/2 karinesinden bir adım öteye geçmekte; "kullanım" değil "devir" sağlamaktadır. Bu durumda işveren hakkın asli sahibidir; üçüncü kişiye serbestçe devredebilmektedir.¹⁵

Üçüncü Katman: İlave Taahhütler

Çalışanın eserle ilgili belge ve materyalleri işverene teslim taahhüdü; işveren tarafından eserin kullanım, değiştirme ve yayımlama yetkisinin sınırsız tanınması; açık kaynak kullanımında uyum yükümlülüğü (çalışan başkalarının GPL veya viral lisanslı kodunu izinsiz dahil edemez taahhüdü); manevi haklara dayalı sınırlı ve sözleşmeye dayalı feragat (Türk hukukunda manevi haklardan tam feragat geçerli sayılmamakla birlikte, sözleşme bağlayıcılığında sınırlı dönüş garantisi tanınabilmektedir).

Açık Kaynak Uyum ve Viral Lisans Riski

Çalışan eseri rejiminin yanı sıra, yazılım şirketinin telif zincirinde kritik bir başlık açık kaynak (open source) uyumudur. Bir çalışan, geliştirme sürecinde açık kaynak kütüphane kullandığında, bu kütüphanenin lisans şartları şirketin kendi kodu üzerindeki sahiplik haklarını dolaylı olarak etkileyebilmektedir.

Açık kaynak lisansları üç ana kategoride değerlendirilmektedir.

Birinci Kategori: İzin Verici (Permissive) Lisanslar

MIT, BSD, Apache 2.0 gibi lisanslar, kullanıcıya geniş özgürlük tanımakta; türev çalışmaların kapalı kaynak olarak dağıtılmasını mümkün kılmaktadır. Şirket, bu kategorideki kütüphaneleri kullandığında telif zinciri sorunsuz kalmaktadır.

İkinci Kategori: Copyleft / Viral Lisanslar

GPL (GNU General Public License), AGPL ve LGPL gibi lisanslar, türev çalışmaların aynı veya uyumlu lisansla dağıtılmasını şart koşmakta; "viral" etkiyle şirketin kendi kodunun da açık kaynak olmasını zorunlu kılmaktadır. Bu kategorideki kütüphanenin izinsiz veya farkında olmadan kullanılması, şirketin ürünün tamamının açık kaynak olarak yayımlanmasına neden olabilmektedir.

Üçüncü Kategori: Özel Ticari Lisanslar

Bazı açık kaynak görünümlü kütüphaneler, ticari kullanım için ayrı lisans ücreti talep etmektedir. Bu lisansların şartları her durumda ayrıca incelenmelidir.

M&A IP due diligence sürecinde inceleme ekibi, SBOM (Software Bill of Materials) çıkarımı yaparak şirketin yazılımındaki tüm açık kaynak kütüphanelerin lisans tipini tespit etmekte; viral lisanslı kod tespit edildiğinde değerleme doğrudan etkilenmektedir. Karahan, Suluk, Saraç ve Nal, açık kaynak uyumunun "şirket içi politika" düzeyinde standartlaştırılmasının ve her geliştirici için zorunlu eğitim verilmesinin temel pratik gereklilik olduğunu belirtmektedir.

Yargı Uygulaması

Türk yargısında çalışan eseri konusunda Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadı, FSEK m. 18/2 karinesinin somut olayda "iş tanımı" ve "işverenin kaynaklarının kullanımı" ölçütleri çerçevesinde değerlendirilmesi yönündedir. Daire, karinenin uygulanması için eserin çalışma saatleri içinde, çalışanın iş tanımı kapsamında ve işveren tarafından sağlanan kaynaklarla üretilmiş olması gerektiğini düzenli olarak kabul etmektedir. Bu üç ölçütten birinin eksik olması durumunda karine zayıflamakta; eserin çalışana ait olduğu yönündeki savunma güçlenmektedir.

Yargıtay 11. HD'nin yerleşik içtihadına göre, iş sözleşmesinde açık devir klozu varsa, bu kloz FSEK m. 48 yazılılık şartını karşılayan tüm geçerlilik unsurlarını taşıdığı sürece, FSEK m. 18/2 karinesinin ötesine geçen bir koruma sağlamakta; işveren mali hakların asli sahibi olarak değerlendirilmektedir. Bu yorum, doktrindeki geniş görüşle uyumlu olarak şirket satışı, alt lisans ve üçüncü kişiye devir gibi olağan ticari işlemleri kapsamaktadır.

Karşılaştırmalı düzlemde, ABD'de Community for Creative Non-Violence v. Reid (490 U.S. 730, 1989) kararı, "work made for hire" doktrinin uygulanmasında "agency" testinin (çalışan/freelancer ayrımı) on üç faktörlü değerlendirme yapılmasını öngörmüştür.¹⁶ Bu test, Türk hukukundaki "bağımlı çalışma" ölçütüne yakın olmakla birlikte, ABD'de eser sahipliğinin doğrudan işverene atfedilmesi nedeniyle pratik sonuçları farklılaşmaktadır.

AB Adalet Divanı'nın SAS Institute v. World Programming (C-406/10, 2012) kararı ise yazılım eserlerinin korunma kapsamını şekillendirmiş; "ifade" ile "fikir" arasındaki ayrımın yazılımda uygulanmasını ortaya koymuştur.¹⁷ Bu karar, çalışan eseri rejiminin yanı sıra, korunan kapsamın ne olduğu sorusuna da yön vermektedir.

Manevi Hakların Korunması ve Pratik Sınırlamaları

FSEK m. 14-17 manevi hakları düzenlemekte; bu haklar eser sahibinin kişiliğine bağlı, devredilemez ve mirasla geçmez nitelikte tanımlanmıştır. Çalışan eseri bağlamında manevi hakların korunması, yazılım şirketinin pratiğinde dört temel sorunla karşılaşmaktadır.

Birinci Sorun: Ad Belirtme Hakkı (FSEK m. 15)

Çalışan, ürettiği eserin yazarı olarak adının belirtilmesini talep edebilmektedir. Yazılım söz konusu olduğunda bu hak, kaynak kod yorum satırlarında veya ürün dokümantasyonunda yazar belirtilmesi şeklinde uygulanabilir. Şirket, ticari nedenlerle bu hakkı sınırlamak istediğinde, sözleşmesel olarak "anonim üretim" anlaşması yapılabilir; ancak Türk hukukunda manevi haklardan tam feragat geçerli sayılmadığı için bu anlaşmanın yorum sınırları belirsiz kalmaktadır.

İkinci Sorun: Eserin Değiştirilmesini Önleme Hakkı (FSEK m. 16)

Çalışan, eserinin sahibinin kişiliğine zarar verecek şekilde değiştirilmesini önleme hakkına sahiptir. Yazılım söz konusu olduğunda, kodun değiştirilmesi yazılımın doğası gereği olağan bir işlem olduğundan, bu hak yorum sınırı içinde uygulanmaktadır. Tekinalp, yazılım eserlerinde m. 16'nın "yazılımın temel mimarisini bozacak şekilde değiştirme" sınırı içinde uygulanması gerektiğini savunmaktadır.

Üçüncü Sorun: Umuma Sunma Hakkı (FSEK m. 14)

Eser sahibinin eserin yayımlanma zamanını belirleme hakkıdır. Yazılım şirketinde bu hak, çalışanın iş tanımı içinde fiilen işverene devredilmiş kabul edilmektedir; ancak istisnai durumlarda (örneğin çalışanın etik gerekçelerle eserin yayımlanmasını istememesi) sorun olabilmektedir.

Dördüncü Sorun: Sahipliği İspat Etme Hakkı

Çalışan, eseri üzerinde manevi hak sahipliğini gösterebilmek için kayıt tutma talebinde bulunabilmektedir. Bu hak, Git commit geçmişi gibi şirket içi kayıtlar sayesinde otomatik olarak korunmaktadır.

Bu dört sorunun birlikte değerlendirilmesi, yazılım şirketinin sözleşmesel düzeninde manevi haklara ilişkin açık ifadelerin yer almasını gerektirmektedir.

Türkiye'ye Pratik Yansıması — M&A IP Due Diligence Listesi

Yatırım veya satın alma sürecinde inceleyen ekip, şirketin yazılım telif zincirine ilişkin sekiz hususu sistematik biçimde sorgulamaktadır.

Birinci Kalem: İş Sözleşmesi Telif Klozu

Tüm aktif ve geçmiş çalışanlar için sözleşmelerde telif klozu bulunup bulunmadığı, standart klozunun FSEK m. 18/2 karinesini mi yoksa açık devri mi öngördüğü incelenmelidir. Açık devir klozu olmayan sözleşmeler M&A sürecinde "soru işareti" olarak kayda alınır.

İkinci Kalem: Freelancer ve Danışman Sözleşmeleri

Son beş yıl içinde projeye dahil tüm dış kaynak sözleşmeleri tek tek incelenmeli, IP devir maddesinin FSEK m. 48'in tek tek gösterme şartını karşılayıp karşılamadığı tespit edilmelidir.

Üçüncü Kalem: Açık Kaynak Uyum Dosyası

Hangi açık kaynak kütüphanelerin kullanıldığı, lisans tiplerinin (MIT, Apache, GPL, AGPL) tespit edilmesi, viral lisanslı kodun (GPL, AGPL) bulunup bulunmadığı belgelenmelidir. SBOM (Software Bill of Materials) çıkarımı bu kalem için temel araçtır.

Dördüncü Kalem: Yazılım Envanteri ve Geliştirici Eşleştirmesi

Git commit geçmişi, modül-yazar eşleştirmesinin şirket içinde belgelenmiş olup olmadığı; her modülün hangi geliştirici tarafından yazıldığının izlenebilirliği incelenmelidir.

Beşinci Kalem: Stajyer ve Kısa Süreli Görevli Sözleşmeleri

Bu sözleşmelerin telif kapsayıp kapsamadığı, FSEK m. 18/2'nin zayıf karine üretebileceği durumların belgesel olarak güçlendirilip güçlendirilmediği değerlendirilmelidir.

Altıncı Kalem: Yabancı Geliştirici (Kontraktör) Sözleşmeleri

Türk olmayan freelancer ile yapılan sözleşmede uygulanacak hukukun seçilmiş olup olmadığı, hak devri standardının farklılaşıp farklılaşmadığı incelenmelidir. ABD work made for hire ile Türk FSEK m. 48 arasındaki farklılık bu noktada belirleyicidir.

Yedinci Kalem: Geçmiş Çalışanlardan IP İddiası

Eski çalışanlardan gelen telif iddiası veya dava bulunup bulunmadığı; varsa bu davaların sonuçlandırılma durumu incelenmelidir.

Sekizinci Kalem: Resmi Tescil Durumu

Şirketin marka, patent ve telif portföyünün resmi makamlarda doğrulanabilirliği; tescil edilebilen unsurların tescil edilmiş olup olmadığı tespit edilmelidir.

Bu sekiz husus M&A sürecinde değerlemenin doğrudan unsurudur. Eksik bir husus, alıcının fiyat indirimi (purchase price adjustment) veya garanti talebi (warranty claim) gerekçesini oluşturmaktadır. Pratik olarak, şirketin yıllık IP audit yapması ve bu sekiz hususu her yıl güncellemesi, M&A sürecine girildiğinde değerleme kaybını önlemenin en etkili yoludur.

Karşılaştırmalı Hukuk — ABD Work Made for Hire Doktrinin Türk Hukukuna Yansımaları

ABD'nin work made for hire doktrini ile Türk FSEK m. 18/2 rejimi arasındaki farklılık, uluslararası yazılım projelerinde uygulanacak hukukun seçimi konusunda doğrudan pratik sonuç doğurmaktadır.

Eser Sahipliği Farklılığı

ABD doktrini eser sahipliğini doğrudan işverene atfederken, Türk FSEK m. 18/2 yalnızca mali hakların kullanımını işverene tanımaktadır. Bu yapısal fark, çok ülkeli geliştirme projelerinde hukuk seçimi klozunun belirleyiciliğini ortaya koymaktadır.

Freelancer için Kategorik Fark

ABD work made for hire doktrini, freelancer (independent contractor) tarafından üretilen eserler için 17 U.S.C. § 101'in dokuz spesifik kategorisini saymakta; yazılım eserleri bu kategorinin doğrudan parçası değildir. Bu nedenle ABD'de freelancer yazılım sözleşmesinde "assignment" maddesinin ayrıca yer alması zorunludur. Türk hukukunda da FSEK m. 48 yazılı şekil ve tek tek gösterme şartı paralel bir uygulama gerektirmektedir.

Manevi Haklar Farklılığı

ABD federal telif hukukunda manevi haklar yalnızca dar bir görsel sanatlar kategorisinde (Visual Artists Rights Act, 17 U.S.C. § 106A) tanınmakta; yazılım eserlerinde manevi haklar yoktur. Türk hukukunda ise FSEK m. 14-17 tüm eser kategorilerine manevi haklar tanımakta; yazılım eserleri de bu korumadan yararlanmaktadır. Bu fark, çalışanın eser üzerindeki uzun vadeli kontrol hakları bakımından belirleyicidir.

Uygulamada Hukuk Seçimi

Bir Türk yazılım şirketi, ABD merkezli müşteri için freelancer ABD'li geliştirici ile çalıştığında, sözleşmedeki hukuk seçimi klozu üç paralel meseleyi doğurmaktadır: eser sahipliği sıfatı, mali hak devri formu ve manevi hak çerçevesi. Bu üç meselenin Türk veya ABD hukukundan hangisine tabi olacağı, sözleşmenin başlangıçta açıkça düzenlemesi gereken kritik unsurlardır.

Patent ve Telif Kesişimi — Yazılım Korumasının Çift Katmanlı Yapısı

Yazılım eserlerinin korunması, telif hukukunun tek katmanlı yapısının ötesine geçerek patent hukukuyla da kesişmektedir. Bu kesişimin yapısal sonuçları üç noktada somutlaşmaktadır.

Birinci Nokta: Algoritma ve Uygulama Ayrımı

Telif hukuku yazılımın "ifade biçimini" (kaynak kod, dokümantasyon) korurken; algoritmanın temel mantığı patent koruması altında olabilir (6769 sayılı SMK m. 82'nin getirdiği patent verilebilirlik şartları). Bu ayrım, çalışan eserinde hangi katmanın hangi rejime tabi olduğunu netleştirmektedir.

İkinci Nokta: Yazılım Uygulamalı Buluşlar

SMK m. 83'ün "yazılım kendi başına" patent verilebilir olmadığı kuralı, ancak "yazılım uygulamalı buluş" (computer-implemented invention) kavramı çerçevesinde teknik bir soruna çözüm sunan yazılım patentlerinin verilebileceği yorumu, Türk patent uygulamasında AB EPO uygulamalarına paralel gelişmiştir.

Üçüncü Nokta: Çift Katmanlı Koruma Stratejisi

Bir yazılım şirketi, hem kaynak kodun telifini hem de algoritmanın patent korumasını birlikte düşünmek zorundadır. Çalışan eseri sözleşmesi bu çift katmanlı korumayı kapsayacak şekilde düzenlenmelidir. FSEK m. 18/2 telif boyutunu, SMK m. 113 patent boyutunda çalışan buluşları rejimini düzenlemektedir.

Bu çift katmanlı yapının yönetimi, yazılım şirketinin IP stratejisinin temel parçasıdır.

Sonuç

Türk hukukunda çalışan tarafından meydana getirilen yazılımın telif zinciri üç katmanda kurulmaktadır: FSEK m. 18/2 işveren karinesi standart koruma sağlamakta; iş sözleşmesindeki açık devir maddesi karinenin ötesine geçerek hakkı işverene aktarmakta; freelancer ve stajyer sözleşmeleri ayrı yazılı devir hükümleriyle desteklenmektedir. Bu üç katmandan biri eksikse, şirket M&A masasında değer kaybetmekte; çalışan ise eski işverene karşı hak iddiası penceresi açık kalmaktadır.

Bu çalışmada gösterildiği üzere, yazılım şirketinin sermayesi koddur; kodun telif zinciri belgesiz olduğu sürece sermaye eksik sayılmaktadır. Karşılaştırmalı düzlemde ABD'nin work made for hire doktrini ve AB Yazılım Direktifi 2009/24 m. 2'nin "kullanım" yaklaşımı, Türk FSEK m. 18/2'nin yapısal sınırlarını ve aşılma yöntemini netleştirmektedir. Türk hukukunda en güvenli yapılanma, FSEK m. 18/2 karinesine güvenmeden iş sözleşmesinde açık devir klozu, freelancer sözleşmesinde tek tek gösterme şartını karşılayan kapsamlı devir maddesi ve stajyer sözleşmesinde standart devir maddesinin birlikte kurulmasıdır. Sözleşmesel düzen ve süreklilik kayıtları, yazılım şirketinin temel sermayesini tartışmasız kılmaktadır.

---

Dipnotlar

---

Kaynakça

Bently, Lionel / Sherman, Brad / Gangjee, Dev / Johnson, Phillip, Intellectual Property Law (6. Bası, Oxford University Press 2022).

Karahan, Sami / Suluk, Cahit / Saraç, Tahir / Nal, Temel, Fikrî Mülkiyet Hukukunun Esasları (Seçkin 2023).

Karasu, Rauf, "Çalışan Eseri ve İş Sözleşmesinde Telif Klozu", Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, 2020/4.

Karasu, Rauf, "Mali Hakların Devri ve Lisans Sözleşmeleri", Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, 2019/2.

Suluk, Cahit / Karasu, Rauf / Nal, Temel, Fikrî Mülkiyet Hukuku (Seçkin 2023).

Tekinalp, Ünal, Fikrî Mülkiyet Hukuku (Vedat 2012).

Yasaman, Hamdi, Marka Hukuku Şerhi, c. I (Vedat 2004).

---

İlgili Kaynaklar

İçeriğin detaylı incelenmesi için bkz. ChatGPT Çıktısı Eseri Kimin, TBMM Yapay Zeka ve Telif Tasarısı, YouTube Content ID Türkiye. Telif hukuku çalışma alanı için bkz. Telif Hukuku.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, RG 13.12.1951/7981, m. 18/2 ve m. 8; SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023, s. 268 vd.; KARAHAN, Sami / SULUK, Cahit / SARAÇ, Tahir / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukukunun Esasları, Seçkin, 2023, s. 267 vd. ↩

2. TEKİNALP, Ünal: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Vedat, 2012, s. 211 vd. Tekinalp, FSEK m. 18/2'nin "iş ilişkisinin ekonomik mantığı ile yaratıcı eylemin kişisel doğası arasındaki gerilimi dengeleme amacına" hizmet ettiğini vurgulamaktadır. ↩

3. KARASU, Rauf: "Çalışan Eseri ve İş Sözleşmesinde Telif Klozu", Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, 2020/4, s. 165 vd. ↩

4. SULUK / KARASU / NAL, Fikrî Mülkiyet Hukuku, s. 268-285. ↩

5. KARAHAN / SULUK / SARAÇ / NAL, Fikrî Mülkiyet Hukukunun Esasları, s. 267 vd. ↩

6. BENTLY, Lionel / SHERMAN, Brad / GANGJEE, Dev / JOHNSON, Phillip: Intellectual Property Law, 6. Bası, Oxford University Press, 2022, s. 137 vd. Yazarlar, work made for hire doktrini ile kıta Avrupası yaklaşımları arasındaki kategorik farkı detaylı analiz etmektedir. ↩

7. KARASU, "Çalışan Eseri ve İş Sözleşmesinde Telif Klozu", s. 178-185. ↩

8. TEKİNALP, Fikrî Mülkiyet Hukuku, s. 215. Tekinalp, manevi hakların devri yasağının FSEK'in temel kavramsal çerçevesinin parçası olduğunu, en fazla "kullanmama taahhüdü" şeklinde sözleşmeye bağlanabileceğini belirtmiştir. ↩

9. YASAMAN, Hamdi: Marka Hukuku Şerhi, c. I, Vedat, 2004 (FSEK kıyas atfı), s. 89 vd. Yasaman, "hakkın kullanımı" ile "hakkın devri" arasındaki ayrımın pratik sonuçlarını ele almaktadır. ↩

10. KARASU, Rauf: "Mali Hakların Devri ve Lisans Sözleşmeleri", Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, 2019/2, s. 215 vd. Karasu, FSEK m. 52'nin "her bir hak için ayrı ayrı yazılı sözleşme" yorumunu pekiştirdiğini belirtmektedir. ↩

11. 17 U.S.C. §§ 101, 201(b). Work made for hire doktrini, çalışan eseri ve freelancer eseri için iki ayrı uygulama alanı düzenlemektedir. ↩

12. Directive 2009/24/EC of 23 April 2009 on the legal protection of computer programs (Software Directive), OJ L 111/16, art. 2(3). ↩

13. TEKİNALP, Fikrî Mülkiyet Hukuku, s. 213-216. ↩

14. KARASU, "Çalışan Eseri ve İş Sözleşmesinde Telif Klozu", s. 192-198. ↩

15. KARASU, "Mali Hakların Devri ve Lisans Sözleşmeleri", s. 215 vd. ↩

16. Community for Creative Non-Violence v. Reid, 490 U.S. 730 (1989). ↩

17. SAS Institute Inc. v. World Programming Ltd., AB Adalet Divanı, C-406/10, ECLI:EU:C:2012:259, 2 Mayıs 2012. ↩