Yapay Zekâ Eğitim Verisinde Telif Sınırı: Fair Use, FSEK m. 38 ve Karşılaştırmalı Çerçeve

Yapay zekâ büyük dil ve görsel modellerinin eğitiminde milyarlarca telif korumalı eser işlenir. Bu işlemin telif hukuku karşısındaki konumu üç ana rejim altında farklı sonuçlar üretir: ABD'de fair use doktrini, AB'de CDSM Direktifi md. 3-4 metin ve veri madenciliği istisnası ve Türkiye'de FSEK md. 38 özel kullanım istisnası. Bu yazı, üç rejimi mevzuat ve mahkeme uygulaması ekseninde karşılaştırır¹.

ABD: Fair Use Doktrini ve İlk Mahkeme Hattı

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı — FSEK kapsamında telif uyuşmazlıkları ve sözleşmeleri için hizmet sayfası.

ABD'de yapay zekâ eğitim verisi tartışmasının ekseni 17 U.S.C. § 107 fair use doktrinidir. Dört faktör testi: (i) kullanımın amacı ve karakteri (özellikle dönüştürücü olup olmaması), (ii) eserin niteliği, (iii) kullanılan miktarın eserin bütününe oranı, (iv) potansiyel pazara etki.

İlk önemli karar Hâkim William Alsup'ın 24 Haziran 2025 tarihli Bartz v. Anthropic ruling'idir. Mahkeme; meşru yollarla satın alınmış kitapların Claude eğitimine dönüştürücü kullanımı fair use saydı; ancak korsan kütüphanelerden indirilen kitaplar için fair use savunmasını reddetti. Eğitim sürecinin dönüştürücü niteliği fair use'a dayanak oldu; veri kaynağının hukuka aykırılığı koruma sağlamadı.

İkinci önemli hat Andersen v. Stability AI davasıdır. Hâkim William H. Orrick'in Ekim 2023 ve Ağustos 2024 tarihli kararları, Stability AI'ın Stable Diffusion modeli için kullandığı LAION veri setinin (5 milyar görsel) telif korumalı eserleri içerdiği iddiasını incelemeyi sürdürdü. Karar; modeldeki içerikleri "compressed copies" (sıkıştırılmış kopyalar) olarak nitelendiren plaintiff teorisinin pleading aşamasını geçtiğini doğruladı.

Üçüncü önemli hat NYT v. OpenAI'dir. Hâkim Sidney H. Stein, OpenAI ve Microsoft'un dismiss talebini Nisan 2025'te kısmen reddederek; ChatGPT'nin NYT makalelerini neredeyse tam olarak yeniden ürettiği iddiasının (memorization) hukuken yargılanabilir olduğunu teyit etti. Hot news doktrini reddedildi; DMCA § 1202 (copyright management information) çerçevesinde watermark/credit kaldırma iddiası geçerli sayıldı.

AB: CDSM Direktifi ve TDM İstisnası

AB hukukunda eğitim verisi tartışması, 2019/790 sayılı CDSM Direktifi md. 3 ve 4 ile mevzuata bağlanmıştır.

Md. 3 (Bilimsel Amaçlı TDM). Araştırma kuruluşları ve kültürel miras kurumlarının, hukuka uygun erişimleri olan eserler üzerinde bilimsel araştırma amacıyla metin ve veri madenciliği yapmasına izin verir. Bu hak sözleşmeyle daraltılamaz (CDSM md. 7 öngörülemezlik kuralı).

Md. 4 (Genel TDM). Bilimsel olmayan amaçlar (ticari kullanım dahil) için TDM istisnası getirir. Ancak hak sahibi; makine okunabilir yöntemle (örneğin robots.txt, ai.txt, Creative Commons etiketleri) bu hakkı saklı tutarsa kullanım gayrimeşrudur. Bu opt-out hakkı, jenerik AI modelleri için kritik sınırdır.

AI Act md. 53 (genel amaçlı AI modelleri için yükümlülükler) bu çerçeveyi tamamlar: temel model sağlayıcıları, kullanılan eğitim verisi özetini kamuya açıklamak ve telif hak sahiplerinin opt-out'larına saygı göstermek zorundadır. Bu zorunluluk Ağustos 2025'ten itibaren uygulanır.

AB rejiminin pratik sonucu şudur: AI şirketleri Avrupa pazarında faaliyet gösteriyorsa, eğitim verisini makine okunabilir opt-out sinyali olmayan kaynaklarla sınırlamak veya lisans almak zorundadır. Getty v. Stability AI (UK High Court) davası bu çerçevenin sınanmasıdır.

Türkiye: FSEK md. 38 Özel Kullanım İstisnası

Türk hukukunda eğitim verisi tartışmasının yasal dayanağı FSEK md. 38'dir. Madde, bir eserin "kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanma" amacıyla çoğaltılmasına izin verir. Bu istisna dar yorumlanır².

FSEK md. 38'in AI eğitim verisine uygulanmasının üç engeli vardır:

Birinci engel — şahsen kullanma şartı. AI eğitim süreci tek bir şahsın kişisel kullanımı değil, milyarlarca kullanıcıya hizmet veren ticari bir model üretimidir. "Şahsen kullanma" ifadesi bu ölçeği karşılamaz.

İkinci engel — kâr amacı yokluğu şartı. OpenAI, Anthropic, Google, Stability AI gibi şirketler doğrudan kâr amaçlı kuruluşlardır. Bu şart açıkça karşılanmaz.

Üçüncü engel — uluslararası hukuk uyumu. TRIPS md. 13 ve Bern Sözleşmesi md. 9/2 "üç adımlı test"i öngörür: istisna ancak (i) belirli özel hâlle sınırlı, (ii) eserin normal kullanımına aykırı olmayan, (iii) hak sahibinin meşru menfaatlerine makul olmayan zarar vermeyen yorumla uygulanabilir. AI eğitim verisi bu testten geçmez.

Sonuç: Türk hukukunda AI eğitim verisi için FSEK md. 38 dayanağında özel kullanım istisnası mevcut değildir. Bu hukuki boşluk lisans ile veya mevzuat değişikliği ile doldurulmak zorundadır.

Uluslararası Kaynak-Çıktı İlişkisi

Eğitim verisi tartışması iki ayrı katmanda işler. Birinci katman — verinin AI'a yüklenme aşaması (training intake). İkinci katman — modelin çıktıda eserin önemli bir parçasını yeniden üretmesi (memorization / output reproduction).

Birinci katmanda fair use / CDSM TDM / FSEK md. 38 tartışılır. İkinci katmanda klasik çoğaltma (reproduction) ve uyarlama (adaptation) hakları devreye girer. NYT v. OpenAI davasında plaintiffler memorization olgusunu ön plana çıkardılar; çünkü bu olgu fair use savunmasını ikinci katmanda zayıflatır.

Türk hukukunda iki katmanın ayrı değerlendirilmesi zorunludur. Eğitim verisi sırasında FSEK md. 22 (çoğaltma) tecavüzü iddia edilebilir; çıktının memorization sergilemesi durumunda md. 22 + md. 23 (yayma) + md. 14 (umuma iletim) ihlali iddia edilebilir.

Lisans Çözümü ve Pazar Pratiği

Mevcut hukuki belirsizlik karşısında AI şirketleri lisans yoluna yöneliyor. Bazı örnekler:

OpenAI; News Corp, Associated Press, Financial Times, Le Monde, Axel Springer gibi yayıncılarla içerik lisans anlaşmaları imzaladı. Anlaşmaların ekonomik değeri 250 milyon USD ile 5 yıllık süre için 25 milyon USD arasında değişir. Anthropic; Reddit ile lisans anlaşması yaptı.

Google; YouTube içerik yaratıcıları için Gemini'ı eğiten veri setinden opt-out olma seçeneği tanıdı. Stability AI; Getty Images'la imzalanan sınırlı içerik anlaşmasıyla Stable Diffusion 3'te lisanslı veri seti kullanımına geçti.

Bu pazar eğilimi, AI eğitim verisinin "yasal olarak temiz" (legally clean) olması gerektiğini gösterir. Türk pazarındaki AI şirketleri için stratejik sonuç: opt-out olmayan veriyle eğitim yapmak hukuki risk doğurur; lisans yolu daha az tartışmalı bir kaynak yapısı sağlar.

Türk Yayıncı / Yaratıcı Perspektifi

Türkiye'de eserini AI eğitim verisinden korumak isteyen yayıncı veya yaratıcının üç pratik seçeneği vardır:

Birinci seçenek — Makine okunabilir opt-out. İnternet sayfasında ai.txt dosyası, robots.txt'de AI bot user-agent'ları için yasak, sayfa içinde Creative Commons "do not train" etiketleri konabilir. Bu seçenek özellikle AB'ye yönelik AI hizmetlerinde CDSM md. 4 çerçevesinde bağlayıcı sayılır.

İkinci seçenek — Lisans pazarlığı. Önemli koleksiyonları veya yayın arşivleri olan kuruluşlar (gazeteler, ajanslar, üniversite yayınevleri) doğrudan AI şirketleriyle lisans pazarlığına oturabilir.

Üçüncü seçenek — Aktif uyuşmazlık. Memorization olgusu somut delillerle gösterilebilirse (örneğin bir AI'ın eğitim eseri olarak korunan bir Türk romanın paragrafını çıkardığı tespit edildiyse) FSEK md. 22-23 dayanağında dava açılabilir.

Sonuç

Yapay zekâ eğitim verisinde telif sınırı bugün üç farklı rejim altında işler. ABD'de fair use'un dönüştürücü kullanım ekseni AI lehine eğilimlidir; ancak veri kaynağının hukuka uygunluğu ön şarttır. AB'de CDSM md. 4 opt-out mekanizması bağlayıcıdır; AI şirketleri makine okunabilir hak saklıları olan veriyi kullanamaz. Türkiye'de FSEK md. 38 dar yorumu AI eğitim verisini istisna kapsamı dışında tutar; lisans veya mevzuat değişikliği zorunludur.

Türk hukukunda izlenmesi gereken çizgi şudur: AB rejimi pratik standart sayılır; opt-out olmayan veri kaynakları riskli kabul edilir; ticari AI hizmeti veren işletmeler için lisans modeli güvenli yoldur. Yayıncı ve yaratıcılar için makine okunabilir opt-out ve aktif takip mekanizması temel önleyici tedbirdir.

---

İlgili içerikler için bkz. Yapay Zekâ Çıktısında Telif Sahipliği, AI Platform Kullanım Hakları Rehberi, Yapay Zekâ Modelini Eğitirken Telif Eserleri Kullanabilir Miyim, Telif Avukatı, Telif Hukuku.

Kaynakça

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 22, 23, 38. 17 U.S.C. § 107 (fair use). Direktif (EU) 2019/790 (CDSM) md. 3, 4, 7. Regülasyon (EU) 2024/1689 (AI Act) md. 53. TRIPS md. 13. Bern Sözleşmesi md. 9/2. Bartz v. Anthropic, No. 3:24-cv-05417 (N.D. Cal. June 24, 2025) (Alsup, J.). Andersen v. Stability AI, No. 3:23-cv-00201 (N.D. Cal.) (Orrick, J.). The New York Times Co. v. Microsoft & OpenAI, No. 1:23-cv-11195 (S.D.N.Y.) (Stein, J.). Authors Guild v. Google, Inc., 804 F.3d 202 (2d Cir. 2015). EREL, Şafak Nevzat: Türk Fikir ve Sanat Hukuku, Yetkin Yayınları, 2009. SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 38; Direktif (EU) 2019/790 (CDSM) md. 3-4; 17 U.S.C. § 107 (fair use); Andersen v. Stability AI, No. 3:23-cv-00201, ND Cal; Bartz v. Anthropic, No. 3:24-cv-05417, ND Cal (24.06.2025 fair use kararı); Regülasyon (EU) 2024/1689 (AI Act) md. 53. ↩

2. FSEK md. 38'in dar yorumlanması Yargıtay 11. HD'nin yerleşik uygulamasıdır. Doktrinde EREL, Şafak Nevzat: Türk Fikir ve Sanat Hukuku, Yetkin Yayınları, 2009, s. 222 vd. ↩