Yapay Zekâ Üretici Aracın Başkasının Markasını Üretmesi: Sorumluluk Zinciri

Yapay zekâ üretici araçlar (Midjourney, DALL-E, Stable Diffusion, Adobe Firefly) eğitim verisindeki kapsamlı görsel havuzları sayesinde bilinen markaların logosunu, ambalajını ve ürün biçimini kolayca üretebilir. Bu olgu üç farklı tarafı sorumluluk yönünden bağlar: AI platformu, kullanıcı ve dağıtım zincirindeki aracılar. Bu yazı, sorumluluk zincirini SMK md. 29 ve md. 30 ekseninde sistematik biçimde inceler¹.

Olgu: AI Üretici Aracın Marka Üretme Yeteneği

İlgili hizmet sayfası → Marka Avukatı — Marka tescili, ihlal davaları ve uyuşmazlıklar için hizmet sayfası.

Midjourney veya Stable Diffusion gibi bir araç, kullanıcının "Nike logosu olan spor ayakkabısı" prompt'una karşılık tanınabilir Nike swoosh logosu içeren bir görsel üretebilir. Aynı şekilde "Coca-Cola etiketli yeni içecek" prompt'una yanıt olarak Coca-Cola tipografisi ve kırmızı tasarımına sahip bir ambalaj görseli üretebilir.

Bu üretim teknik olarak iki kaynaktan beslenir. Birinci kaynak: eğitim verisinde milyonlarca kez gözlemlenen marka unsurlarının modelde memorize edilmiş olması. İkinci kaynak: kullanıcının prompt'unda markanın açıkça istenmesi.

Üretilen görsel üç senaryoda piyasaya çıkar:

Birinci senaryo: Sanat veya araştırma — özel kullanım niteliğindedir; ihlal şartları farklı tartışılır.

İkinci senaryo: Ticari pazarlama — reklamda, ürün ambalajında, sosyal medya postunda kullanım. Marka tecavüzü yönünden ana risk burada toplanır.

Üçüncü senaryo: Yanıltıcı satış — AI ile üretilmiş ambalajla taklit ürün üretip satış. Bu senaryoda hem hukukî hem cezai sorumluluk birlikte doğar.

SMK md. 29: Klasik Marka Tecavüzü Çerçevesi

SMK md. 29 marka tecavüzünü düzenler. Hüküm, marka sahibinin izni olmaksızın tescilli markanın aynı veya benzer mal/hizmet için ticari faaliyette kullanımını yasaklar.

AI üretici aracın ürettiği görselin SMK md. 29 ihlali oluşturması için iki şart aranır:

Birinci şart — ticari kullanım: Üretilen görselin marka sahibi olmayan tarafça ticari faaliyetinde (reklam, ürün, hizmet) kullanılması. Salt prompt yazıp görseli özel cihazda saklamak ticari kullanım sayılmaz; piyasaya sürüm gerekir.

İkinci şart — aynı/benzer mal-hizmet: Marka sahibinin tescilli olduğu mal/hizmet sınıfında veya yakın sınıfta kullanım. Spor ayakkabı markasının pasta süslemesinde kullanımı bu şartı karşılamaz (ancak SMK md. 7/2/c tanınmışsa farklı hat işler).

SMK md. 7/2/c: Tanınmış Marka Haksız Yarar

Marka tanınmışsa AI üretici aracın ürettiği görselin kullanımı SMK md. 7/2/c kapsamında ayrı bir tecavüz oluşturur. Bu hüküm; tanınmış markanın ayırt edici karakterinden ve itibarından haksız yarar sağlamayı veya markanın ayırt edici karakterini sulandırmayı yasaklar.

Hermès v. Rothschild (SDNY 2023) bu yön için en güçlü kıyasi referanstır². MetaBirkins NFT'lerinin AI üretimi olduğu açıkça iddia edilmemiş olsa da, "tanınmış markanın dijital ortamda izinsiz türetilmiş ürün hâlinde piyasaya sürülmesi" analitik çerçevesi AI üretici araç senaryosuna doğrudan uygulanabilir.

SMK md. 7/2/c yorumunun pratik sonucu: tanınmış marka için sınıf farkı veya kullanım bağlamı farkı (örneğin "Nike logosu içeren AI sanat eseri") sorumluluğu bertaraf etmez. Tanınmış markanın değerinden yararlanma somut delillerle (kullanıcı sayısı, satış geliri, sosyal medya etkileşim) gösterilebilirse tecavüz tamamlanır.

SMK md. 30: Cezai Sorumluluk

Marka tecavüzü hem hukukî hem cezaî yaptırıma tâbidir. SMK md. 30/1; tanınmış olsun olmasın bir başkasına ait tescilli markanın aynısını veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini taşıyan malları üreten, satışa sunan, ithal eden veya ticari amaçla satın alan kişiyi 1 yıldan 3 yıla kadar hapis ve 20.000 güne kadar adli para cezasıyla cezalandırır.

AI üretici araç senaryosunda cezai sorumluluk üç kişide ortaya çıkabilir:

Üretici/satıcı: AI üretici aracın çıktısını kullanarak ürün üreten veya satan kişi doğrudan SMK md. 30/1 kapsamındadır. AI'ın aracı olarak kullanılması suçun maddi unsurunu bertaraf etmez.

Reklam veren: AI üretimi ambalajı veya logoyu reklamında kullanan işletme, ürün satışa sunulmasa da SMK md. 30 kapsamında değerlendirilebilir; ürünün hazırlanması ve piyasaya sürüm hazırlığı gibi davranışlar suç oluşturur.

Aracı: Tedarik zincirindeki ithalatçı, dağıtıcı veya platform operatörü, kasıt veya en azından bilinçli ihmal hâlinde sorumluluk üstlenebilir.

Platform Sorumluluğu: AI Şirketinin Pozisyonu

OpenAI, Midjourney, Stability AI, Adobe gibi AI platformlarının marka sahibine karşı sorumluluk konumu ayrı bir analitik soru oluşturur.

Doğrudan sorumluluk. Platformun marka ihlali oluşturan içerik üretmesi ürünün üretim koşulu sayılırsa, platform bizzat fail sayılabilir. Ancak hukuki çoğunluk görüşü; platformun araç olarak hizmet ettiği, ihlali son kullanıcının ticari kullanımının doğurduğu yönündedir. Doğrudan sorumluluk genellikle reddedilir.

Müşterek sorumluluk (TBK md. 61). Platform; markanın ihlal edilebileceğini biliyor veya bilmesi gereken bir konumdaysa ve etkili güvenlik filtreleri kullanmıyorsa, müşterek sorumlu sayılabilir. Hermès v. Rothschild sonrası OpenSea/SuperRare gibi NFT platformları benzer mantıkla müşterek sorumluluk riskine girmişlerdir.

Aracı sorumluluğu (5651 sayılı Kanun). AI platformu içerik sağlayıcı niteliğindeyse, 5651 sayılı Kanun çerçevesinde takedown bildirimine uyma yükümlülüğü vardır. Bildirimden sonra içeriği kaldırmazsa veya tekrar ihlal eden kullanıcıların hesabını kapatmazsa sorumluluğu doğar.

Pratik uygulama: AI platformlarının çoğu (OpenAI, Midjourney, Adobe Firefly) tanınmış markaların doğrudan üretimini engelleyen filtreler ekledi. Stable Diffusion açık kaynak olduğu için filtre yetersiz kalır; bu nedenle Stability AI'a karşı dava riski daha yüksektir.

Kullanıcı Sorumluluğu: En Geniş Sorumluluk

Sorumluluk zincirinin en geniş halkası AI çıktısını kullanan son kullanıcıdır. Üç temel sorumluluk biçimi vardır:

Hukuki sorumluluk (SMK md. 29 + md. 149): Marka tecavüzü davası, tazminat, ihtiyati tedbir, ürünlerin imhası. Tazminat hesabı SMK md. 151 üç seçimli sistem (fiili zarar, lisans bedeli, elde edilen kazanç) çerçevesinde yapılır.

Cezai sorumluluk (SMK md. 30): Hapis ve para cezası. Kasıt unsuru gerekir; ancak ticari kullanım çoğu zaman kasıt karinesi oluşturur.

Sözleşmesel sorumluluk: AI platformunun kullanım koşullarında genellikle "üçüncü kişi haklarına saygı" yükümlülüğü vardır. İhlal durumunda platform hesabı kapatabilir; AI servisinin garanti reddi klozları nedeniyle kullanıcı zararı kendi üstlenir.

Marka Sahibi Takip Stratejisi

Marka sahipleri için AI üretici araçlardan kaynaklanan ihlalleri takip etmek geleneksel taklit takibinden farklı yöntem gerektirir:

Sosyal medya monitoring: AI üretici platformlarla oluşturulan görseller önce Instagram, Twitter, Pinterest, TikTok gibi platformlarda dolaşıma girer. Marka monitoring servisleri bu hesapları otomatik tararlar.

Marketplace tarama: Etsy, Redbubble, Society6 gibi POD (print on demand) platformlarında AI üretimi tasarımlar satılır. Bu platformların marka ihlal şikayet formları kullanılarak hızlı takedown alınır.

Test prompt'ları: Marka sahibi düzenli olarak kendi markasını içeren prompt'ları popüler AI platformlarında deneyerek hangilerinin marka filtresi taktığını ve hangilerinin taşımadığını tespit etmelidir. Filtre eksikse platforma DMCA tarzı bildirim yapılabilir.

Toplu ihtarname: Bir AI platformu üzerinden çok sayıda kullanıcı aynı markayı ihlal ediyorsa platforma genel uyarı bildirimi ve filtre talebi gönderilir. Bu adım sonraki davalarda "platform bilgilendirildi" kanıtı oluşturur.

Uygulama Sonuçları

Marka sahibi açısından. AI üretici araç odaklı bir takip ve dava stratejisi geliştirmek artık zorunludur. Geleneksel taklit takibi bu yön için yetersizdir. İhlalin tespit edildiği anda hızlı tepki üç katmanlıdır: (i) platforma takedown bildirimi (5651 sayılı Kanun + platform TOS), (ii) ihlal eden kullanıcıya ihtarname, (iii) gerektiğinde dava açılışı (SMK md. 29 + md. 149).

AI çıktısı kullanan işletme açısından. AI üretici araç çıktısının ticari kullanımından önce marka clearance yapılmalıdır. Üretilen görselde başka bir marka unsuru (logo, ambalaj, tipografi) varsa kullanım risklidir. Sözleşmesel olarak da AI platformunun garanti reddi klozları nedeniyle zarar kullanıcıya kalır.

AI platformu açısından. Tanınmış markaları doğrudan üretmeyi engelleyen filtreler kurmak operasyonel ve hukuki zorunluluktur. Takedown bildirimlerine etkili yanıt vermek aracı sorumluluğun sınırını korur.

Sonuç

AI üretici aracın başkasının markasını üretmesi, Türk hukukunda dört aktör arasında sorumluluk zinciri oluşturur: AI platformu (sınırlı), reklam veren ve son kullanıcı (geniş), aracı dağıtıcı (kasıt halinde). Marka tecavüzü çerçevesi SMK md. 29 (klasik) ve md. 7/2/c (tanınmışlık) ile birlikte cezai sorumluluk (md. 30) işler. Marka sahipleri için stratejik tedbir; AI platformlarını takip ettikleri monitoring sistemine eklemek ve hızlı takedown mekanizmasını kurmaktır.

---

İlgili içerikler için bkz. Yapay Zekâ Üretici Reklamda Marka Kullanımı, Hermès v. Rothschild Karar Analizi, Yapay Zekâ Çıktısında Telif Sahipliği, Marka Avukatı, Marka Hukuku.

Kaynakça

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 7/2/c, 9, 29, 30, 149, 151. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 61. 5651 sayılı Kanun md. 8, 9. Hermès International v. Mason Rothschild, 654 F. Supp. 3d 268 (S.D.N.Y. 2023). Nike, Inc. v. StockX LLC, No. 22-cv-983 (S.D.N.Y.). Yargıtay 11. HD, 22.10.2025, E. 2025/1226 K. 2025/6417 (baskın unsur testi). SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023. ARKAN, Sabih: Marka Hukuku, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, c. I-II, 1997-1998. YASAMAN, Hamdi: Marka Hukuku, Vedat Kitapçılık, 2004.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 7, 9, 29, 30, 149; 5651 sayılı Kanun (İnternet Kanunu) md. 8, 9; Hermès International v. Mason Rothschild, 654 F. Supp. 3d 268 (S.D.N.Y. 2023); Nike, Inc. v. StockX LLC, No. 22-cv-983 (S.D.N.Y.); SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin, 2023. ↩

2. Hermès International v. Mason Rothschild, 654 F. Supp. 3d 268 (S.D.N.Y. 2023); jüri kararı 8 Şubat 2023; daimi ihtiyati tedbir Haziran 2023. Bkz. Hermès v. Rothschild Karar Analizi. ↩