Coğrafi İşaret Başvurusunu Kim Yapabilir?

Question

Accepted Answer

Coğrafi İşaret Başvurusunu Kim Yapabilir?

İlgili hizmet sayfası → Marka Avukatı: Marka tescili, itiraz ve ihlal uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Başvuru hakkı SMK md. 36/1'de sayılan kişilerle sınırlıdır. Üretici grupları; ürün veya ürünün kaynaklandığı coğrafi alanla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları; ürünle ilgili olarak kamu yararına çalışan veya üyelerinin ekonomik çıkarlarını korumaya yetkili dernekler, vakıflar ve kooperatifler başvurabilir. Ürünün tek bir üreticisi varsa, bu durumu ispat etmesi şartıyla ilgili üretici de başvuru yapabilir.

Bu liste sınırlı sayıdadır. Marka başvurusunu her gerçek veya tüzel kişi yapabilirken, coğrafi işarette ehliyet kolektif yapıya bağlanmıştır. Korumanın bütünü için coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı koruması rehberi çerçeveyi verir.

1. Üretici Grupları

SMK md. 36/2 iki kavramı tanımlar. Üretici; tarım ürünlerini, gıda maddelerini, madenleri, el sanatları ve sanayi ürünlerini üreten veya işleyen yahut tedarik zincirinde yer alarak ürünün tescile konu özelliklerini etkileyen bir işlem yapan kişidir. Üretici grubu ise kanuni oluşumuna veya bileşimine bakılmaksızın aynı ürünün üreticilerinden oluşan birliktir.

"Kanuni oluşumuna bakılmaksızın" ifadesi önemlidir. Grubun belirli bir tüzel kişilik biçimine sokulması şart değildir; aynı ürünün üreticilerinden oluşan fiili bir birlik de başvurabilir. Buna karşılık grubun kimlerden oluştuğu, üyelerin fiilen o ürünü ürettiği ve grubun coğrafi alanla ilişkisi başvuruda belgelenir.

Tedarik zinciri tanımı da geniştir. Ürünün tescile konu özelliklerini etkileyen bir işlem yapan kişi de üretici sayılır. Yalnızca satış yapan, ürünün niteliğine hiçbir katkısı olmayan ticari aracı ise bu tanıma girmez.

2. Kamu Kurumları ve Meslek Kuruluşları

SMK md. 36/1-b, ürün veya ürünün kaynaklandığı coğrafi alanla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına başvuru hakkı tanır. Türkiye uygulamasında coğrafi işaret tescillerinin önemli bir kısmı bu bentten yürür: belediyeler, il özel idareleri, ticaret ve sanayi odaları, ticaret borsaları ile esnaf ve sanatkarlar odaları başvuru sahibi olur.

Aranan unsur ilgililiktir. Kurumun görev alanı ürünle veya ürünün kaynaklandığı coğrafi alanla bağlantılı olmalıdır. Başka bir bölgenin kurumunun, kendi coğrafyasıyla ilgisi olmayan bir ürün için başvurması ehliyet sorunu doğurur.

Kamu kurum ve kuruluşlarının itirazından ücret alınmaz. SMK md. 40/3 bu ayrıcalığı açıkça düzenler; başvuru ücreti bakımından ise böyle bir muafiyet öngörülmemiştir.

3. Dernek, Vakıf ve Kooperatifler

SMK md. 36/1-c uyarınca ürünle ilgili olarak kamu yararına çalışan veya üyelerinin ekonomik çıkarlarını korumaya yetkili dernekler, vakıflar ve kooperatifler de başvurabilir. Burada iki ayrı nitelikten birinin bulunması yeterlidir: kamu yararına çalışma veya üyelerin ekonomik çıkarlarını korumaya yetkili olma.

Kooperatifler bu bent kapsamında en işlevsel yapıyı sunar. Üretici kooperatifi, hem üyelerinin ekonomik çıkarını korumaya yetkilidir hem de üretim zinciriyle doğrudan temas halindedir. Tarımsal kalkınma kooperatifleri ile üretici birliklerinin başvuru sahibi olduğu tesciller uygulamada sıkça görülür.

Derneğin tüzüğü burada belirleyici belgedir. Amaç maddesinde ürünle veya yöreyle bağ kurulmamış, faaliyet alanı tamamen farklı bir dernek, ehliyet itirazına açık kalır.

Önemli: Başvuru sahibi, tescilden sonra denetim yükümlülüğünü de üstlenir. SMK md. 49/3 uyarınca denetim raporları yılda bir Kuruma sunulur. Denetim kapasitesi olmayan bir yapının yalnızca tescil almak amacıyla başvuru sahibi gösterilmesi, tescilden sonra hakkın sona ermesine giden bir yol açar.

4. Tek Gerçek Kişi Neden Kural Olarak Başvuramaz

Coğrafi işaret bir işletme hakkı değildir. SMK md. 44/7 uyarınca tescil edilen coğrafi işaret, tescil ettirene inhisari hak sağlamaz. Tescilin hukuki sonucu bir tekel değil, bir denetim yetkisi ve yükümlülüğüdür. Sicildeki şartlara uyan her üretici işareti kullanabilir. Bu yapıya tek bir kişinin başvuru sahibi olarak yerleştirilmesi, kurumun amacıyla çelişir: kendi rakiplerini denetleyecek bir özel işletme, tarafsız denetim beklentisini karşılamaz.

Kanun yine de bir istisna tanır. SMK md. 36/1-ç uyarınca ürünün tek bir üreticisi varsa, bu durumu ispat etmesi şartıyla ilgili üretici başvurabilir. İspat yükü başvuru sahibindedir ve SMK md. 37/1-b uyarınca tek üretici olduğunu ispatlayan bilgi ve belgeler dosyaya eklenir. Bu istisna, üretimin fiilen tek elde kaldığı el sanatları ve niş ürünler için öngörülmüştür.

Ehliyetsiz başvurunun bedeli ağırdır. SMK md. 50/2-b uyarınca tescilin SMK md. 36 uyarınca başvuru hakkına sahip olanlar tarafından yapılmamış olması, hükümsüzlük sebebidir¹. Hükümsüzlük menfaati olan herkes tarafından ve süre sınırı olmaksızın istenebilir.

Uygulamada

En sık karşılaşılan hata, tescili alan yapının kendisini hak sahibi sanmasıdır. Oda veya dernek, tescil belgesini bir ticari ayrıcalık gibi kullanmaya kalkar; şartlara uyan üreticiye kullanım izni vermez veya izni ücrete bağlar. SMK md. 49/5 tescil ettirenin yalnızca denetime ilişkin masrafları denetlenenlerden talep edebileceğini söyler. Denetim masrafı dışında bir bedel istenmesi, hakkın amacı dışında kullanılması sonucunu doğurur.

İkinci risk noktası başvuru sahibinin değişmesidir. SMK md. 43 uyarınca başvuru yapanın veya tescil ettirenin SMK md. 36 ve md. 49'daki şartları sağlamadığına mahkemece karar verilmesi, bunun Kurum tarafından resen tespiti ya da değişiklik beyanı hâlinde durum Bültende yayımlanır. Yayımdan itibaren üç ay içinde SMK md. 36 şartlarını taşıyan ilgililerden değişiklik talebi gelmezse hak sona erer. Kapanan bir derneğin adına tescilli coğrafi işaret, bu nedenle sessizce kaybedilebilir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulamasında da coğrafi işaret tescilinin kolektif niteliği vurgulanır; tescil ettirenin konumu hak sahipliği değil denetim yetkisi olarak yorumlanır. Bu yaklaşım, ehliyet itirazlarının esasa etkili bir savunma olarak değerlendirilmesini de açıklar.

Kimlerin kullanabileceği ayrı bir sorudur; başvuru sahibi olmak kullanım tekeli anlamına gelmez. Ayrım için coğrafi işareti kimler kullanabilir ve süreç için coğrafi işaret nasıl tescil edilir başlıklarına bakılabilir.

İlgili içerikler için bkz. Coğrafi İşaret Nasıl Tescil Edilir, Coğrafi İşareti Kimler Kullanabilir, Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Koruması, Marka Hukuku.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 36, md. 37, md. 40, md. 43, md. 44, md. 49, md. 50, RG 10.01.2017/29944. ↩

Coğrafi İşaret Başvurusunu Kim Yapabilir?