Coğrafi İşaret İhlalinde Ne Yapılabilir?

Question

Accepted Answer

Coğrafi İşaret İhlalinde Ne Yapılabilir?

İlgili hizmet sayfası → Marka Avukatı: Marka tescili, itiraz ve ihlal uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Tecavüz fiilleri SMK md. 53'te sayılmıştır. İhlal hâlinde SMK md. 149/1 uyarınca tespit, önleme, durdurma, kaldırma, maddi zararın tazmini, elkoyma, imha dahil önleyici tedbirler ve kararın ilanı talep edilebilir. Dava hakkı tescil ettirene aittir; SMK md. 53/2 uyarınca kullanma hakkına sahip üreticiler, tescil ettirene noter aracılığıyla bildirimde bulunup üç ay içinde dava açılmazsa kendi davalarını açabilir. Cezai boyutta SMK md. 30 yalnızca markaya ilişkindir; coğrafi işaret ihlali için Kanunda ceza hükmü öngörülmemiştir.

İhlal takibinde asıl belirleyici, sicildeki teknik şartlardır. Korumanın bütünü için coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı koruması rehberi çerçeveyi verir.

1. Hangi Fiiller Tecavüz Sayılır

SMK md. 53/1 dört tip fiili tecavüz olarak düzenler.

Ününden yararlanan kullanım. Coğrafi işaret tesciline konu ürünün özelliklerini taşımadığı hâlde, coğrafi işaretin ününden yarar sağlayacak şekilde ya da tescil kapsamındaki ürünler veya bunlarla ilişkilendirilebilecek nitelikteki ürünlerle ilgili olarak coğrafi işaretin veya SMK md. 46 uyarınca kullanılması öngörülen amblemin ticari amaçlı doğrudan veya dolaylı kullanımı.

Kötüye kullanım, taklit ve çağrıştırma. Ürünün gerçek menşeini veya coğrafi işaretin tercümesini içerse yahut "stilinde", "tarzında", "tipinde", "türünde", "yöntemiyle", "orada üretildiği biçimde" gibi açıklamalar taşısa bile coğrafi işaretin kötüye kullanımı, taklidi veya coğrafi işareti çağrıştıran biçimde kullanımı. Bu bent, kaçamak ifadelerle sorumluluktan kurtulma yolunu kapatır.

Yanıltıcı belirti. Coğrafi işareti taşıyan ürünün iç veya dış ambalajında, tanıtımında ya da ürünle ilgili herhangi bir yazılı belgede, ürünün tescil kapsamındaki nitelikleri ile menşeine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı açıklama ya da işarete yer verilmesi.

Amblemin yanıltıcı kullanımı. Coğrafi işarete ilişkin amblemin tüketiciyi yanıltıcı biçimde kullanımı.

SMK md. 44/2 aynı fiilleri "önlenmesini talep etme hakkı" biçiminde düzenler; SMK md. 53 ise bunları tecavüz olarak nitelendirir. Geleneksel ürün adı bakımından karşılık SMK md. 54'tedir.

Önemli: SMK md. 53/3 uyarınca coğrafi işaretin tescilli olduğuna ilişkin kaydın ürün, ambalaj veya fatura üzerine konulmamış olması eylemi tecavüz olmaktan çıkarmaz. Tescille ilgili kayıt ve işaretlerin bulunup bulunmaması yalnızca kusurun değerlendirilmesinde dikkate alınır.

2. Kim Dava Açabilir

Coğrafi işarette dava ehliyeti kademeli bir mekaniğe bağlanmıştır ve bu mekaniğin atlanması davanın usulden reddine yol açabilir.

Birinci sırada tescil ettiren gelir. SMK md. 44/2 uyarınca tescil ettiren ile kullanım hakkına sahip kişiler, sayılan fiillerin önlenmesini talep etme hakkına sahiptir.

SMK md. 53/2 ise kullanım hakkı sahipleri için özel bir usul kurar. Kullanma hakkına sahip olanlar tecavüz sayılan fiilleri tescil ettirene noter vasıtasıyla bildirerek dava açılmasını talep eder. Tescil ettiren talebi kabul etmezse veya bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde dava açmazsa, kullanma hakkına sahip olanlar yapılan bildirimi de ekleyerek dava açar. Açılan dava tescil ettirene ihbar olunur.

Beklemenin istisnası vardır. Ciddi bir zarar tehlikesi karşısında kullanma hakkına sahip olanlar, süreyle bağlı kalmaksızın mahkemeden ihtiyati tedbire karar verilmesini talep edebilir. İhtiyati tedbire karar verilmesi durumunda dava açılabilmesi için üç aylık sürenin dolması beklenmez.

Tescil öncesi aşama da korumasız değildir. SMK md. 53/4 uyarınca coğrafi işaret başvurusu yayımlandığı takdirde başvuruyu yapan, maddede sayılan tecavüzlerden dolayı hukuk davası açma hakkına sahiptir. Tecavüz eden başvurudan ve kapsamından haberdar edilmişse başvurunun yayımlanmamış olmasına bakılmaz; tecavüz edenin kötüniyetli olduğuna hükmedilirse yayımdan önce de tecavüzün varlığı kabul edilir. Kullanım hakkının kimlere ait olduğu coğrafi işareti kimler kullanabilir başlığında açıklanmıştır.

3. İleri Sürülebilecek Talepler ve Tazminatın Sınırı

SMK md. 149/1, sınai mülkiyet hakkı tecavüze uğrayan hak sahibinin taleplerini sayar:

Fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti
Muhtemel tecavüzün önlenmesi
Tecavüz fiillerinin durdurulması
Tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini
Tecavüz oluşturan ürünler ile bunların üretiminde münhasıran kullanılan cihaz ve makinelere elkonulması
Elkonulan ürün, cihaz ve makineler üzerinde mülkiyet hakkı tanınması
Tecavüzün devamını önlemek üzere tedbirler; şekil değiştirme, işaretlerin silinmesi veya kaçınılmazsa imha
Haklı sebep veya menfaat bulunması hâlinde kesinleşmiş kararın ilanı

Coğrafi işarette bu liste iki noktada daralır. SMK md. 149/4 uyarınca coğrafi işaret ve geleneksel ürün adları bakımından manevi zararın tazmini talep edilemez. SMK md. 151/6 uyarınca yoksun kalınan kazancın hesaplanmasına ilişkin SMK md. 151 hükmü coğrafi işarete veya geleneksel ürün adına tecavüzde uygulanmaz; yani lisans bedeli veya tecavüz edenin net kazancı üzerinden hesap yöntemi devreye girmez. Zarar, genel hükümler çerçevesinde ve somut delillerle ortaya konur.

Görev ve yetki bakımından SMK md. 156/1 uyarınca görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. SMK md. 156/3 uyarınca hak sahibinin üçüncü kişiler aleyhine açacağı davalarda yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri veya hukuka aykırı fiilin gerçekleştiği yahut etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir.

4. Denetim Mekanizması ve Cezai Boyutun Sınırı

Dava, ihlal takibinin tek aracı değildir. SMK md. 49/1 uyarınca denetim; tescilli adı taşıyan ürünlerin üretimi, piyasaya arzı veya dağıtımı aşamalarında ya da ürün piyasada iken kullanımının tescilde belirtilen özelliklere uygunluğunun denetimine ilişkin her türlü faaliyeti kapsar. Denetim, Kurum tarafından yeterliliği onaylanan denetim mercii tarafından yürütülür.

SMK md. 49/3 uyarınca denetim raporları yılda bir Kuruma sunulur; şikayet olması hâlinde Kurum raporların süresinden önce sunulmasını isteyebilir. Bu hüküm, piyasadaki uygunsuz kullanımı Kurum nezdinde gündeme getirmenin yolunu açar. SMK md. 49/7 ayrıca 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu ile diğer kanunlarda yer alan denetim hükümlerini saklı tutar; gıda ürünlerinde idari denetim yolu bu nedenle paralel olarak işletilebilir.

Cezai boyutta tablo nettir. SMK md. 30/1 yalnızca başkasına ait marka hakkına iktibas veya iltibas suretiyle tecavüz fiillerini suç olarak düzenler; SMK md. 30/5 cezaya hükmedilebilmesi için markanın Türkiye'de tescilli olmasını arar. Coğrafi işaret ihlali bu maddenin kapsamında değildir ve Kanunda coğrafi işarete özgü bir ceza hükmü bulunmaz¹. Yanıltıcı tanıtım niteliği taşıyan fiillerde 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun haksız rekabet hükümlerine paralel dayanılıp dayanılamayacağı ise tartışmalıdır; Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin son dönem içtihadı tescilli sınai haklarda ilke olarak yalnızca özel düzenlemenin uygulanacağı yönünde eğilim göstermektedir. Marka tarafındaki cezai rejimin ölçeği için marka tecavüzü cezası nedir başlığı karşılaştırma sağlar.

Uygulamada

İhlal dosyasının omurgası sicildeki teknik dosyadır. Dava dilekçesi "ürün tescil şartlarını taşımıyor" demekle yetinmez; hangi şartın hangi ölçütle karşılanmadığı gösterilir. Numune analizi, üretim yeri tespiti, tedarik zinciri belgeleri ve denetim raporu bu ispatı taşır. Bilirkişi incelemesi sicildeki tanım ile fiili ürün arasındaki farkı ölçer.

Karşı taraf argümanı çoğunlukla iki başlıkta toplanır. Birincisi öz ad savunmasıdır: adın ürünün genel adı hâline geldiği ileri sürülür. SMK md. 44/4 tescil edilen coğrafi işaretin öz ada dönüştüğünün kabul edilmeyeceğini söylerken, SMK md. 44/6 öz ad tespitinde tüketim alanında halkın kullanımının ve ilgili kanuni düzenlemelerin göz önünde bulundurulacağını belirtir. İkincisi iyiniyetli önceki hak savunmasıdır: SMK md. 48/2 uyarınca coğrafi işaretle aynı veya benzer bir marka, coğrafi işaretin korunmasından önce iyiniyetle tescil edilmiş veya kullanım hakkı iyiniyetle kazanılmışsa, coğrafi işaretin hak sahibine verdiği yetkiler bu markanın tesciline ve iyiniyetli kullanımına zarar vermez.

Tarih sıralaması bu savunmanın kaderini belirler. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 03.07.2025 tarihli, E. 2025/224, K. 2025/4806 sayılı kararında; bir yöre dokumasının TÜRKPATENT nezdinde 460 sayı ile mahreç işareti grubunda tescilli olduğunu, coğrafi işaretin 30.09.2019'da tescil edildiğini ve başvurusunun 31.08.2018 tarihli olduğunu tespit etmiştir. Daire, dava konusu marka başvurusunun yapıldığı tarihte coğrafi işaret başvurusu henüz yapılmadığından bu hususu değerlendirmede dikkate almamış; taraf markaları arasında SMK md. 6/1 anlamında ilişkilendirilme ihtimali dahil karıştırılma ihtimali bulunduğunu ve SMK md. 6/5 uyarınca tanınmış markadan haksız yararlanma riski doğduğunu belirterek marka başvurusunun reddine ilişkin kararı onamıştır. Uygulamadaki karşılığı şudur: coğrafi işaret savunmasının markaya karşı ileri sürülebilmesi için coğrafi işaret başvurusunun marka başvuru tarihinden önce yapılmış olması gerekir.

Son olarak usul hatası riskine dikkat edilmelidir. Kullanım hakkı sahibi üretici, SMK md. 53/2'deki noter bildirimini yapmadan doğrudan dava açarsa dava ehliyeti tartışmasıyla karşılaşır. Ciddi zarar tehlikesi varsa doğru hamle, bildirimi yaparken aynı anda ihtiyati tedbir talebinde bulunmaktır. Tecavüz davalarının genel usulü için marka ihlali ve tecavüz davaları rehberi yöntemi gösterir.

İlgili içerikler için bkz. Coğrafi İşareti Kimler Kullanabilir, Marka İhlali ve Tecavüz Davaları Rehberi, Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Koruması, Marka Hukuku.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 30, md. 44, md. 46, md. 48, md. 49, md. 53, md. 54, md. 149, md. 151, md. 156, RG 10.01.2017/29944. ↩

Coğrafi İşaret İhlalinde Ne Yapılabilir?