Tasarım Hakkı Devri ve Lisansı Nasıl Yapılır?

Tasarım Hakkı Devri ve Lisansı Nasıl Yapılır?

İlgili hizmet sayfası → Tasarım Avukatı: Tasarım tescili, hükümsüzlük ve taklit uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Tasarım hakkı da diğer sınai mülkiyet hakları gibi SMK md. 148 rejimine tabidir. Hukuki işlemler yazılı şekle tabidir; devir sözleşmelerinin geçerliliği ise ayrıca noter onayına bağlıdır. Lisans sözleşmesinde adi yazılı şekil yeterlidir. Her iki işlem de sicile kaydedilmedikçe iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.

Ayrım tek cümleyle özetlenebilir: devirde noter onayı geçerlilik şartıdır, lisansta değildir. Uygulamada bu iki işlem çoğu zaman aynı sözleşme metninde karıştırılır ve şekil eksikliği yıllar sonra ortaya çıkar.

---

1. Devirde Noter Onayı, Lisansta Yazılı Şekil

SMK md. 148/1 sınai mülkiyet hakkının devredilebileceğini, miras yoluyla intikal edebileceğini, lisans konusu olabileceğini, rehin verilebileceğini ve haczedilebileceğini düzenler. Dördüncü fıkra şekil şartını ikiye ayırır: hukuki işlemler yazılı şekle tabidir, devir sözleşmelerinin geçerliliği ancak noter tarafından onaylanmış şekilde yapılmış olmalarına bağlıdır¹.

Sözleşmenin başlığı değil, içeriği belirleyicidir. "İşbirliği protokolü" veya "üretim anlaşması" adı taşıyan ama tasarım hakkının mülkiyetini karşı tarafa geçiren bir metin devir sözleşmesidir ve noter onayı olmadan geçersizdir. Buna karşılık aynı metin yalnızca kullanma yetkisi veriyorsa lisanstır ve yazılı olması yeterlidir.

SMK md. 148/2 ayrıca bu işlemlerin işletmeden bağımsız olarak gerçekleştirilebileceğini belirtir. Tasarım, ait olduğu işletmeden ayrı olarak devredilebilir; şirketin devri zorunlu değildir.

Önemli: Tasarımcı ile sözleşme yapan ajans veya işletmeler, hak devrinin belgelendiğini varsayarak ilerler. SMK md. 70 tasarım hakkının tasarımcıya ait olduğunu esas alır; hizmet ilişkisi dışındaki serbest çalışma ilişkilerinde hak, sözleşmeyle açıkça devredilmedikçe tasarımcıda kalabilir. Freelance tasarımcıdan alınan işlerde noter onaylı devir sözleşmesi yapılmadıysa, tescil sahibi olarak görünen işletme dava aşamasında hak sahipliğini ispatlamakta zorlanır.

---

2. Sicile Kayıt ve Üçüncü Kişilere Etki

SMK md. 148/5 uyarınca hukuki işlemler taraflardan birinin talebi, ücretin ödenmesi ve yönetmelikle belirlenen şartların yerine getirilmesi halinde sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır. Sicile kaydedilmeyen hukuki işlemlerden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.

Kayıt, geçerlilik değil koruma sağlar. Tasarımını devrettiği halde sicilde hala malik görünen kişi, tasarımı ikinci kez devredebilir veya üzerinde lisans kurabilir. Sicile güvenen üçüncü kişi korunur; kayıt yaptırmayan devralan zararla baş başa kalır.

Kayıt yükümlülüğünün hangi tarafa ait olduğu ve masrafın kimin karşılayacağı sözleşmede yazılmalıdır. Uygulamada devir bedeli ödendikten sonra kayıt işleminin unutulduğu dosyalar sık görülür.

---

3. İnhisari ve İnhisari Olmayan Lisans

Tasarım lisansı SMK md. 75'te düzenlenmiştir. Lisans, aksi sözleşmede kararlaştırılmamışsa inhisari değildir.

İnhisari olmayan lisansta hak sahibi tasarımı kendisi kullanabilir ve üçüncü kişilere de lisans verebilir. İnhisari lisansta ise hak sahibi başkasına lisans veremez; hakkını açıkça saklı tutmadıkça tasarımı kendisi de kullanamaz. Sessiz kalınan sözleşme, otomatik olarak inhisari olmayan rejime tabidir.

Ayrım ticari açıdan da belirleyicidir. İnhisari lisans alan, pazarda tekel konumu elde eder ama karşılığında asgari satış veya asgari bedel taahhüdü altına girmesi beklenir. Aksi halde pasif kalan lisans alan, tasarımı fiilen kilitler ve hak sahibi hem gelir hem pazar kaybeder.

Lisans sözleşmesinde asgari olarak şunlar yazılmalıdır: lisansın türü, coğrafi kapsam, süre, üretim adedi veya kanal sınırı, bedel ve hesaplama yöntemi, denetim yetkisi, alt lisans yasağı veya izni, kalite standartları ve fesih halinde stoktaki ürünlerin akıbeti. Patent tarafındaki sözleşme pratiğiyle karşılaştırma için patent lisans sözleşmesi nasıl yapılır paralel okunabilir.

---

4. Lisans Alanın Dava Açma Yetkisi

Taklit fiiliyle ilk karşılaşan taraf çoğu zaman lisans alandır. SMK md. 158 lisans alanın dava açma yetkisini ve şartlarını düzenler.

İnhisari lisans alan, aksi sözleşmede kararlaştırılmamışsa, tecavüz halinde hak sahibinin açabileceği davaları kendi adına açabilir. İnhisari olmayan lisans alan ise kural olarak dava açamaz; önce hak sahibine noter aracılığıyla bildirimde bulunarak dava açmasını talep eder. Hak sahibi talebi kabul etmez veya bildirimden itibaren kanunda öngörülen süre içinde dava açmazsa, lisans alan yapılan bildirimi de ekleyerek kendi adına dava açabilir. Ciddi zarar tehlikesi varsa lisans alan, süreye bağlı kalmaksızın ihtiyati tedbir talep edebilir.

Bu mekanizma zaman kaybettirir. Hızlı hareket edilmesi gereken sezonluk ürünlerde, inhisari olmayan lisans alanın bekleme süresi taklidin pazarı ele geçirmesine yeter. Sözleşmeye lisans alana doğrudan dava yetkisi tanıyan bir hüküm konulması bu riski ortadan kaldırır.

---

5. Tescilsiz Tasarımda Devrin İspat Sorunu

Tescilsiz tasarım da korunur. SMK md. 81/4 uyarınca tasarım kamuya sunulduğu takdirde hak sahibi, tasarım hakkına yönelik ihlallerden dolayı dava açmaya yetkilidir. Ancak tescilsiz tasarımda sicil bulunmadığından devir veya lisans kaydedilemez.

Sonuç, ispat yükünün tamamen sözleşme ve belgelere kalmasıdır. Devralan; kimin ne zaman tasarladığını, tasarımın ilk kez ne zaman ve nerede kamuya sunulduğunu ve hakkın kendisine hangi belgeyle geçtiğini göstermek zorundadır. Tarihli tasarım dosyaları, e-posta yazışmaları, üretim siparişleri ve fuar kayıtları bu zincirin halkalarıdır.

Tescilsiz korumanın kapsamı ve süresi tescilli korumadan dar olduğundan, devre konu tasarımların tescil edilip edilmediği devir öncesinde kontrol edilmelidir. Bu rejimin sınırları için tescilsiz tasarım koruması çerçevesine bakılabilir.

---

Uygulamada

Tasarım devri ve lisansı incelenirken ilk bakılacak yer sözleşme metni değil, hak zinciridir. Tasarımcıdan işletmeye, işletmeden devralana uzanan zincirde tek bir eksik halka varsa, en özenli devir sözleşmesi bile sonuç doğurmaz. Zincirin başında serbest çalışan bir tasarımcı varsa, onunla yapılan sözleşmenin hak devri içerip içermediği ilk kontrol noktasıdır.

İkinci kontrol noktası tasarımın hukuki durumudur. Devralınan tasarıma karşı derdest bir hükümsüzlük davası veya SMK md. 67 kapsamında bir itiraz bulunup bulunmadığı, sicil ve dosya incelemesiyle tespit edilmelidir. Hükümsüzlük kararı geçmişe etkili sonuç doğurduğundan, bu risk sözleşmede paylaştırılmadığında tamamen devralanın üzerinde kalır. Hükümsüzlük rejimi için tasarım hükümsüzlük davası çerçevesi devir öncesinde okunmalıdır.

---

İlgili içerikler için bkz. Tasarım Tescili Rehberi, Tescilsiz Tasarım Koruması, Patent Lisans Sözleşmesi Nasıl Yapılır, Tasarım Hukuku.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 67, md. 70, md. 75, md. 81, md. 148, md. 158, RG 10.01.2017/29944. ↩