Onarım Amaçlı Yedek Parça Tasarımında Koruma Var mı?

Onarım Amaçlı Yedek Parça Tasarımında Koruma Var mı?

İlgili hizmet sayfası → Tasarım Avukatı: Tasarım tescili, hükümsüzlük ve taklit uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Koruma vardır, ancak sınırlıdır. Parça tescil edilebilir ve tescilden doğan hak doğar; buna karşılık SMK md. 59/4 uyarınca bileşik ürünün görünümüne bağımlı olan parçaların, ürüne orijinal görünümünü yeniden kazandırmak üzere onarım amacıyla ve parçaların kaynağı konusunda yanıltıcı olmamak şartıyla, tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihten üç yıl sonra kullanılması tasarım hakkının ihlali sayılmaz¹.

Düzenleme bir istisna değil, bir denge kurgusudur. Kanun koyucu, bileşik ürün üreticisinin tasarım yatırımını üç yıl boyunca korur; bu sürenin sonunda yan pazarı serbest bırakır. Otomotiv sektöründe kaporta paneli, far, tampon, ayna kapağı ve ızgara gibi görünüme bağımlı parçalar bu rejimin ana konusudur.

---

1. Hangi Parçalar Kapsama Girer

Hükmün uygulanabilmesi için parçanın bileşik ürünün görünümüne bağımlı olması gerekir. Ölçü şudur: parçanın biçimi, bileşik ürüne orijinal görünümünü yeniden kazandırma zorunluluğundan mı doğuyor?

Bir aracın çamurluğu, kapı paneli veya far camı yalnızca o araca uyacak biçimde üretilebilir. Bu parçaların görünümü serbest tasarım tercihinin değil, ana ürünün bütününe uyma zorunluluğunun sonucudur. Kapsama giren parçalar bunlardır.

Buna karşılık aracın bütününe uyma zorunluluğu bulunmayan parçalar kapsam dışındadır. Jant, direksiyon simidi, koltuk kılıfı veya aksesuar niteliğindeki donanımlar farklı biçimlerde üretilebildiği için görünüme bağımlı sayılmaz. Bu parçalar bakımından tasarım koruması süre sınırı olmaksızın devam eder ve üç yıllık kural işlemez.

Ayrım pratikte şu soruyla test edilir: parça değiştirildiğinde aracın orijinal görünümü aynı kalmak zorunda mıdır, yoksa alternatif bir görünüm mümkün müdür? İkinci ihtimalde parça, serbest tasarım alanına aittir.

---

2. Üç Yıllık Süre ve Eşdeğer Parça Kuralı

Kanun iki farklı süre rejimi kurar ve bunlar sık karıştırılır.

Genel kural: üç yıl sonrası. SMK md. 59/4 uyarınca görünüme bağımlı parçaların onarım amaçlı kullanımı, tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihten üç yıl sonra serbesttir. Sürenin başlangıcı tescil tarihi değil, tasarımın piyasaya ilk sürülme tarihidir. Bu ayrım dosyalarda tartışma konusu olur; ilk sürüm tarihi lansman kayıtları, satış faturaları ve model yılı belgeleriyle ortaya konur.

Eşdeğer parçada üç yıl içi. SMK md. 59/5 uyarınca Bakanlıkça yayımlanan eşdeğer parçaların dördüncü fıkra kapsamında ve tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl içinde kullanımı da tasarım hakkının ihlali sayılmaz. Yani eşdeğerlik belgelendirilmişse üç yıllık bekleme süresi işletilmez.

Eşdeğer parça, orijinal parçayla aynı kaliteyi sağladığı ilgili mevzuat çerçevesinde belgelendirilen parçadır. Belgelendirme yoksa üretici bu fıkraya dayanamaz; savunma yalnızca üç yıllık sürenin dolmasına bağlı kalır.

Önemli: Üç yıllık süre yalnızca onarım amaçlı kullanımı serbestleştirir. Aynı parçanın yeni araç üretiminde kullanılması, süslemeye dönük tuning ürünü olarak satılması veya bileşik üründen bağımsız bir mal olarak pazarlanması bu kapsamda değildir. Amaç unsuru ortadan kalktığında SMK md. 81 kapsamındaki tecavüz hükümleri yeniden devreye girer.

---

3. Kaynak Konusunda Yanıltmama Şartı

Hükmün en çok ihlal edilen kısmı burasıdır. Serbestlik, parçanın kaynağı konusunda yanıltıcı olmamak şartına bağlanmıştır. Parçanın kimin ürettiği alıcı bakımından belirsiz bırakılamaz.

Uygulamada bu şart üç noktada somutlaşır. Parça üzerinde üreticinin kendi ayırt edici işareti bulunmalı, ambalaj ve etiket parçanın orijinal ekipman olmadığını göstermeli, fatura ve teknik belgelerde parçanın niteliği açıkça belirtilmelidir.

Şartın ihlali iki ayrı sonuç doğurur. Birincisi, tasarım hakkı bakımından istisnadan yararlanma imkanı ortadan kalkar ve fiil tecavüz sayılır. İkincisi ve çoğu zaman daha ağırı, ana ürün üreticisinin markası parça veya ambalaj üzerinde kullanılmışsa marka hakkına tecavüz gündeme gelir. Marka tecavüzünde SMK md. 30 cezai yaptırım öngörür; tasarımda ise böyle bir yaptırım bulunmaz. Bu ayrımın ayrıntısı tasarım hakkına tecavüzün cezası var mı başlığındadır.

Yanıltmama şartı, tüketicinin bilgilendirilmesi yükümlülüğünün tasarım hukukundaki karşılığıdır. Serbestlik yan pazarı açmak içindir; orijinal parça izlenimi yaratmak için değil.

---

4. Tescilin Değeri Ortadan Kalkar mı

Bu soru, görünüme bağımlı parçalarda tescilin gereksiz olduğu izlenimini doğurur. Sonuç böyle değildir.

İlk üç yıl gerçek bir tekeldir. Yeni model lansmanının ardından gelen üç yıl, yan pazarın en yoğun dönemidir. Bu dönemde tescil, izinsiz parça üretimini durdurmaya elverişlidir.

Kapsam dışı fiiller devam eder. Onarım dışındaki kullanımlar, üç yıl geçtikten sonra da tecavüz oluşturur. Yeni araç üretiminde kullanım, ihracat amaçlı seri üretim ve aksesuar olarak satış bunların başında gelir.

Sınır tartışmalıdır. Bir parçanın görünüme bağımlı olup olmadığı çoğu dosyada bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Tescil bulunmadığında bu tartışmaya hiç girilemez; hak sahibi doğrudan tescilsiz koruma ve haksız rekabet zeminine düşer. Tescilsiz görünümlerin korunma biçimi için ürün tasarımım kopyalandı ne yapabilirim başlığına bakılabilir.

Kanun ayrıca SMK md. 59/3-ç ile ayrı bir serbestlik alanı tanır. Yabancı ülkede kayıtlı olup geçici olarak Türkiye'de bulunan deniz veya hava taşıtlarındaki ekipman ile bu araçların onarımı için ithal edilen yedek parça ve aksesuarlar, tasarım hakkının kapsamı dışındadır. Bu hüküm onarım istisnasından bağımsızdır ve süre şartına bağlı değildir.

---

Uygulamada

Parça üreticisi için savunma üç sütun üzerine kurulur. Birincisi parçanın görünüme bağımlı olduğunun teknik olarak gösterilmesidir; montaj noktaları, tolerans değerleri ve gövde ile birleşme geometrisi bu tespitin dayanağıdır. İkincisi tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihin belgelenmesidir; süre hesabı bu tarihe bağlıdır ve ispat yükü savunmayı ileri sürende toplanır. Üçüncüsü kaynak bilgisinin eksiksiz verildiğinin ambalaj, etiket ve fatura örnekleriyle ortaya konulmasıdır.

Hak sahibi için karşı hamle amaç unsurunu hedeflemektir. Satış hacmi, dağıtım kanalı ve pazarlama içeriği parçanın onarım dışında bir amaçla piyasaya sürüldüğünü gösteriyorsa istisna uygulanmaz. Toptan hacimli satış, ihracat kayıtları ve tuning kataloglarında yer alma bu yönde güçlü emarelerdir.

Sözleşme cephesinde ise yetkili servis ve bayilik ağı belirleyicidir. Ana üretici, dağıtım sözleşmelerine parçanın kaynağının açıkça belirtilmesine ilişkin hüküm koyarak hem tüketici karşısındaki riski hem de yanıltıcı kullanım ihtimalini azaltır. Uyuşmazlık doğduktan sonra atılacak her adım, sözleşme aşamasında alınacak bu önlemden daha maliyetlidir.

---

İlgili içerikler için bkz. Tasarım Hukuku Rehberi, 3D Yazıcı ile Başkasının Ürününü Basmak Yasal mı, Ürün Tasarımım Kopyalandı Ne Yapabilirim, Tasarım Hukuku.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 30, md. 55, md. 59, md. 81, md. 149, RG 10.01.2017/29944. ↩