Tasarımda Kötüniyetli Tescile Karşı Ne Yapılabilir?

Tasarımda Kötüniyetli Tescile Karşı Ne Yapılabilir?

İlgili hizmet sayfası → Tasarım Avukatı: Tasarım tescili, hükümsüzlük ve taklit uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: İki ayrı yol vardır ve çoğu dosyada birlikte kurgulanır. SMK md. 77/1-a uyarınca başvurunun kötüniyetle yapıldığı ispat edilirse tasarımın hükümsüzlüğüne karar verilir. SMK md. 71 uyarınca gerçek hak sahibi olduğunu iddia eden kişi ise tasarım sahipliğinin kendisine devredilmesini veya tasarım sahibi olarak tanınmayı mahkemeden talep edebilir. Birinci yol tescili yıkar, ikinci yol tescili gerçek hak sahibine taşır.

Uygulamada tablo hep benzer görünür. Bir işletme ürününü yıllardır satmaktadır ancak tescil ettirmemiştir. Fason üretici, eski distribütör, ayrılan ortak veya kalıp atölyesi aynı görünümü kendi adına tescil ettirir. Ardından ihtarname gelir ve asıl kullanıcı, kendi ürününü satamaz duruma düşer. Hangi talebin seçileceği, hak sahibinin ürünü kullanmaya devam etmek isteyip istemediğine bağlıdır.

---

1. Kötüniyet Hangi Hükme Dayanır

SMK md. 77/1-a, hükümsüzlük hallerini tek bir bentte toplar. Bu bende göre tasarımın SMK md. 55'teki tanımlara uygun olmadığı, SMK md. 56 ve md. 57'deki yenilik ve ayırt edici nitelik şartlarını taşımadığı, SMK md. 58/4 kapsamında koruma dışı kaldığı ya da başvurunun kötüniyetle yapıldığı ispat edilirse tescil hükümsüz kılınır¹.

Kötüniyet, tasarım hukukunda bağımsız bir hükümsüzlük sebebidir. Tescilin yenilik veya ayırt edici nitelik yönünden ayakta kalması, kötüniyet iddiasını karşılamaz. Başvuru sahibi tasarımın başkasına ait olduğunu bilerek ve o kişiyi piyasadan dışlamak amacıyla hareket etmişse, tasarım teknik olarak yeni görünse bile hükümsüzlük sonucu doğar.

Kötüniyetin ölçüsü sübjektif bir niyet arayışı değildir. Mahkemeler, başvuru anındaki bilgi durumunu ve başvurunun ticari amacını nesnel verilerden çıkarır. Taraflar arasında önceden bir sözleşme ilişkisi bulunması, başvurunun bu ilişkinin sona ermesinin hemen ardından yapılması ve başvuru sahibinin tasarımı hiç kullanmaması, kötüniyeti gösteren tipik göstergelerdir.

---

2. Gasp Davası: Tescili Yıkmak Yerine Devralmak

Hükümsüzlük her zaman en iyi sonuç değildir. Tescil ortadan kalktığında görünüm herkese açık hale gelir ve gerçek hak sahibi de yalnızca tescilsiz koruma ile kalır. SMK md. 71 bu nedenle farklı bir yol açar.

Tasarım başvurusu gerçek hak sahibi olmayan bir kişi tarafından yapılmışsa veya tasarım bu kişi adına tescil edilmişse, gerçek hak sahibi olduğunu iddia eden kişi tasarım sahipliğinin kendisine devredilmesini veya tasarım sahibi olarak tanınmayı talep edebilir. Tasarım üzerinde kısmi bir hak iddia ediliyorsa, paylı mülkiyet esaslarına göre hak sahipliği tanınması istenebilir.

Gasp davasının sonucu tescilin yaşamaya devam etmesidir. Başvuru tarihi korunur, koruma süresi kesintiye uğramaz ve hak sahibi sicilde değişir. Ürününü satmaya devam etmek isteyen ve tescilin sağladığı önleme yetkisini kaybetmek istemeyen işletme için doğru araç budur.

Önemli: İki talep aynı dilekçede birlikte ileri sürülebilir. Uygulamada tercih edilen kurgu, birinci sırada SMK md. 71 kapsamında hak sahipliğinin devri, ikinci sırada terditli olarak SMK md. 77 kapsamında hükümsüzlük talebidir. Mahkeme gerçek hak sahipliğini kabul etmezse dosya boş dönmez; kötüniyet ve yenilik tartışması devam eder.

---

3. Süre: Kötüniyet Hak Düşürücü Süreyi Kaldırır

Süre, bu uyuşmazlıkların en kritik noktasıdır ve iki farklı rejim vardır.

Gasp talebinde üç yıl. SMK md. 71/3 uyarınca hak sahipliğinin devri veya tanınması talepleri, tescilli tasarımın yayımlandığı tarihten ya da tescilsiz tasarımın kamuya sunulduğu tarihten itibaren üç yıl içinde ileri sürülmezse düşer. Aynı fıkranın ikinci cümlesi ise belirleyicidir: gerçek hak sahibi olmayan kişinin kötüniyetli olması halinde bu hak düşürücü süre uygulanmaz.

Bu düzenleme, kötüniyet ispatını yalnızca esasa ilişkin değil, süreye ilişkin bir mesele haline getirir. Üç yılı geçmiş dosyalarda davanın ayakta kalması doğrudan kötüniyetin ortaya konulmasına bağlıdır.

Hükümsüzlük talebinde koruma süresi. SMK md. 78/3 uyarınca hükümsüzlük davası koruma süresince veya tasarım hakkının sona ermesini izleyen beş yıl içinde açılabilir. Tescil yenilenmeyip sona ermiş olsa dahi, geçmiş döneme ilişkin tazminat ve tecavüz uyuşmazlığı sürüyorsa hükümsüzlük davası açma imkanı beş yıl daha devam eder.

---

4. İspat: Hangi Deliller Sonuç Doğurur

Bu davalarda kaybedilen dosyaların ortak özelliği tarihlendirilebilir delilin bulunmamasıdır. İddia doğru olsa bile, önceki kullanımın hangi tarihte başladığı gösterilemiyorsa mahkeme sonuca varamaz.

Tarih taşıyan ticari belgeler. Fatura, irsaliye, gümrük beyannamesi, kalıp veya ürün siparişine ilişkin sözleşme ve ödeme kayıtları ilk sırada gelir. Bu belgelerde ürünün görselinin veya model kodunun yer alması, belgeyi tasarımla bağlar.

Taraflar arasındaki ilişkinin kaydı. Fason üretim sözleşmesi, tedarik sözleşmesi, gizlilik taahhüdü, teknik resim ve kalıp teslim tutanakları kötüniyetin en güçlü dayanağıdır. Başvuru sahibinin tasarımı bir iş ilişkisi içinde öğrendiği gösterildiğinde, bilme unsuru tartışmadan çıkar.

Kamuya sunum kayıtları. Fuar katılım belgeleri, katalog baskı tarihleri, arşivlenmiş internet sayfaları ve reklam yayın tarihleri hem önceki kullanımı hem de tasarımın yeniliğini ortadan kaldıran kamuya sunulmayı gösterir. Bu ikinci etki gözden kaçmamalıdır: kendi ürününü tescilden önce piyasaya sunan işletme, karşı tarafın tescilini yenilik yönünden de sarsabilir. Bu ihtimalin kendi başvurusu bakımından doğurduğu risk için tasarımımı tescilden önce satışa sunarsam ne olur başlığına bakılabilir.

Tasarımın oluşum süreci. Eskizler, CAD dosyalarının meta verileri, prototip fotoğrafları ve tasarımcı ile yapılan sözleşme, hak sahipliğini kaynağında kurar. SMK md. 73 uyarınca çalışanların iş ilişkisi sırasında yaptığı tasarımların hak sahibi kural olarak işverendir; bu hüküm, tasarımcı çalışanın kendi adına yaptığı tescile karşı doğrudan dayanak oluşturur.

---

Stratejik Not

Dava açmadan önce cevaplanması gereken soru şudur: bu tescili kim kullanacak? Hak sahibi ürünü satmaya devam edecekse gasp talebi öncelik alır, çünkü hükümsüzlük kararı korumayı ortadan kaldırır ve alanı üçüncü kişilere de açar. Buna karşılık ürün portföyden çıkarılmışsa ve tek amaç ihtarnamenin etkisiz kılınmasıysa hükümsüzlük yeterlidir.

İkinci nokta zamanlamadır. Karşı taraf tecavüz davası açmadan önce harekete geçmek, savunma pozisyonunu davacı pozisyonuna çevirir. Tescilin yayımından itibaren üç ay içinde idari itiraz yolu da açıktır ve bu yol hem hızlı hem düşük maliyetlidir; işleyişi için tasarım başvurusuna itiraz nasıl yapılır başlığı izlenebilir. Süre kaçırıldığında geriye yalnızca yargı yolu kalır.

Üçüncü nokta karşı tarafın savunmasıdır. Davalı tipik olarak tasarımı bağımsız geliştirdiğini, taraflar arasında ticari ilişki bulunmadığını veya ilişkinin tasarımı kapsamadığını ileri sürer. Bu savunma, sözleşme metninde tasarım ve kalıp mülkiyetine ilişkin açık bir hüküm bulunduğunda dayanaksız kalır. Bu nedenle fason üretim ve tedarik sözleşmelerine, tasarım haklarının siparişi veren tarafta kaldığına dair hüküm konulması, uyuşmazlık doğmadan alınabilecek en etkili önlemdir.

Son olarak ihtiyati tedbir. Kötüniyetli tescile dayanan taraf piyasada satışı engelliyorsa, gerçek hak sahibi kendi davasında satışın devamına yönelik tedbir talep edebilir. Tedbir talebi olmadan açılan dava, yargılama süresince fiili sonucu değiştirmez.

---

İlgili içerikler için bkz. Tasarım Hukuku Rehberi, Ürün Tasarımım Kopyalandı Ne Yapabilirim, Tasarım Hükümsüzlüğü Geçmişe Etkili mi, Tasarım Hukuku.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 55, md. 56, md. 57, md. 58, md. 71, md. 73, md. 77, md. 78, RG 10.01.2017/29944. ↩