Tasarım Hükümsüzlük Davasını Kimler Açabilir?
Tasarım hükümsüzlük davasını SMK md. 78 uyarınca menfaati olanlar açar. Hak sahipliğinde dava tekeli, davalı sıfatı, koruma süresi ve beş yıllık süre kuralı.
Tasarım Hükümsüzlük Davasını Kimler Açabilir?
İlgili hizmet sayfası → Tasarım Avukatı: Tasarım tescili, hükümsüzlük ve taklit uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.
Kısa cevap: Kural olarak menfaati olan herkes. SMK md. 78/1 uyarınca tasarımın hükümsüzlüğü, ikinci fıkrada sayılan haller dışında menfaati olanlar tarafından istenebilir. İki halde ise dava açma yetkisi tekele bağlanmıştır: SMK md. 77/1-c kapsamındaki önceki başvuru tarihine dayanan hükümsüzlüğü sadece önceki hak sahibi, SMK md. 70 ve md. 73 kapsamındaki hak sahipliğine dayanan hükümsüzlüğü ise ancak tasarım hakkına sahip kişiler ileri sürebilir1.
Bu düzenleme markadan farklıdır ve fark gözden kaçar. Marka hükümsüzlüğünde SMK md. 25/2, menfaati olanların yanında Cumhuriyet savcıları ile ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını da açıkça saymıştır. Tasarım bakımından SMK md. 78/1 böyle bir sayım yapmaz; hüküm yalnızca menfaati olanlardan söz eder. Dilekçenin dayanağı kurulurken bu ayrım gözetilmelidir.
1. Menfaat Kavramının Sınırı
Menfaat, dava şartı niteliğinde bir hukuki yarardır ve soyut bir rahatsızlıkla karşılanmaz. Mahkeme, davacının tescilden fiilen etkilenip etkilenmediğini arar.
Rakip işletmeler. Aynı ürünü üreten veya satan işletme, tescil nedeniyle faaliyet alanı daraldığı için menfaat sahibidir. İhtarname almış olmak menfaati güçlendirir ancak zorunlu değildir; tescilin varlığı tek başına faaliyeti sınırlayabilir.
Tecavüz davasının davalısı. Aleyhine tecavüz davası açılan taraf, karşı dava yoluyla hükümsüzlük talep edebilir. Uygulamada dosyaların büyük bölümü bu yoldan gelir.
Fiili kullanıcılar ve tedarikçiler. Tescilli tasarımın uygulandığı ürünü ithal eden, satan veya piyasaya sunan taraflar da zincirin herhangi bir halkasında sorumluluk riski taşıdıkları için menfaat sahibi kabul edilir.
Sektör kuruluşları. Meslek birliği veya sektör derneği, üyelerinin ortak menfaatini somutlaştırabildiği ölçüde dava açabilir. Genel bir kamu yararı iddiası bu eşiği karşılamaz.
Menfaatin bulunmaması halinde dava esastan incelenmeden usulden reddedilir. Bu nedenle dava dilekçesinde davacının hangi ürünü, hangi tarihten beri ve hangi pazarda sunduğu somut biçimde gösterilmelidir.
2. Dava Tekeline Bağlı İki Hal
SMK md. 78/2, iki hükümsüzlük sebebini menfaat testinin dışına çıkarır ve yalnızca belirli kişilere tanır.
Önceki başvuru tarihi. SMK md. 77/1-c, sonradan kamuya açıklanan aynı veya benzer nitelikteki bir tasarımın başvuru tarihinin tescilli tasarımın başvuru tarihinden önce olması halini düzenler. Bu gerekçeye ancak önceki hak sahibi dayanabilir. Rakip bir üçüncü kişi, başkasının önceki başvurusunu kendi davasında hükümsüzlük sebebi yapamaz.
Hak sahipliği. SMK md. 70 tasarım hakkının tasarımcıya veya haleflerine ait olduğunu, SMK md. 73 ise çalışanların iş ilişkisi sırasında yaptığı tasarımların hak sahibinin kural olarak işveren olduğunu düzenler. Bu hükümlere dayanan hükümsüzlük iddiasını ancak tasarım hakkına sahip kişiler ileri sürebilir.
Önemli: Hak sahipliği iddiasında hükümsüzlük tek yol değildir. SMK md. 71, gerçek hak sahibine tasarım sahipliğinin kendisine devredilmesini talep etme imkanı verir. Tescili yıkmak yerine devralmak çoğu dosyada daha güçlü bir sonuç üretir; tescil ayakta kalır, başvuru tarihi korunur ve hak sahibi sicilde değişir. Bu yolun ayrıntısı tasarımda kötüniyetli tescile karşı ne yapılabilir başlığındadır.
3. Dava Kime Karşı Açılır
SMK md. 78/4 davalı sıfatını açık biçimde belirler: hükümsüzlük davası, dava tarihinde sicilde tasarım sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır. Sicil kaydı esas alınır; fiili kullanıcı veya üretici davalı sıfatını taşımaz.
Aynı fıkra ikinci bir yükümlülük getirir. Tasarım üzerinde sicilde hak sahibi olarak görülen kişilerin davaya katılabilmelerini sağlamak için bu kişilere ayrıca bildirim yapılır. Lisans alan, rehin alacaklısı veya paylı hak sahibi sicilde görünüyorsa bildirim zorunludur; bildirim yapılmadan verilen karar usul yönünden sakat kalır.
Tescilsiz tasarımlarda durum farklıdır. SMK md. 78/5 uyarınca tescilsiz tasarımlarda hükümsüzlük davası, hak sahibi olduğunu iddia eden kişiye karşı açılır. Ortada sicil bulunmadığından davalı, iddia sahibi sıfatıyla belirlenir.
Dava açmadan önce güncel sicil kaydının alınması gereklidir. Devir işlemi sicile işlenmişse dava eski malike karşı açıldığında husumet yönünden ret riski doğar.
4. Süre ve Sessiz Kalma
SMK md. 78/3, süreyi iki dönem halinde kurar: hükümsüzlük davası koruma süresince veya tasarım hakkının sona ermesini izleyen beş yıl içinde açılabilir.
Bu ikinci dönem uygulamada ihmal edilir. Tescil yenilenmediği için sona ermiş olsa dahi, geçmiş dönemdeki üretim ve satışlar nedeniyle tazminat uyuşmazlığı sürüyorsa hükümsüzlük davası açma imkanı beş yıl boyunca devam eder. Hükümsüzlük kararı geçmişe etkili olduğundan bu imkan sonucu doğrudan değiştirir; etkinin kapsamı tasarım hükümsüzlüğü geçmişe etkili mi başlığında açıklanmıştır. Koruma süresinin nasıl sona erdiği konusunda ise tasarım tescili yenilenmezse ne olur başlığına bakılabilir.
Sessiz kalma yoluyla hak kaybı ayrı bir meseledir. Marka hukukunda SMK md. 25/6 beş yıllık sessiz kalma süresini açıkça düzenler. Tasarım bölümünde buna karşılık gelen bir hüküm bulunmaz. Bu nedenle tasarım davalarında sessiz kalma savunması, kanuni bir süreye değil 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu md. 2'deki dürüstlük kuralına dayandırılır2. Savunmanın kabulü için uzun süre bilerek hareketsiz kalma, karşı tarafta güven oluşması ve bu güvene dayanarak yatırım yapılması birlikte aranır. Süre kanunla belirlenmediğinden sonuç, somut olayın koşullarına göre değişir.
Uygulamada
Dava açma yetkisi, dosyanın kaderini esastan önce belirleyen bir eşiktir. Vekil için pratik sıralama şudur.
Önce hükümsüzlük sebebi seçilir. Yenilik ve ayırt edici nitelik iddiası SMK md. 77/1-a kapsamındadır ve menfaati olan herkese açıktır. Buna karşılık hak sahipliği veya önceki başvuru tarihi gerekçesi seçildiğinde dava yalnızca sınırlı bir kişi çevresine tanınmış olur. Yanlış gerekçe seçimi, esasta haklı bir dosyanın sıfat yokluğundan reddine yol açar.
Sonra menfaat somutlaştırılır. Davacının ürününe ait faturalar, katalog ve satış kayıtları dilekçe ekinde sunulduğunda menfaat tartışması ilk celsede kapanır. Bu belgeler ayrıca kamuya sunulma tarihini de kurduğu için esasa ilişkin yenilik iddiasını da besler.
Son olarak talepler tamamlanır. Hükümsüzlük kararı tek başına piyasadaki ürünleri toplatmaz. SMK md. 149 kapsamındaki el koyma ve kararın ilanı talepleri dilekçede yer almazsa mahkeme bunlara resen hükmetmez. Rakip tescil nedeniyle üretimi durdurulmuş bir işletme için ihtiyati tedbir talebi de yargılama süresince tek fiili koruma aracıdır.
İlgili içerikler için bkz. Tasarım Hukuku Rehberi, Tasarım Hükümsüzlüğü Geçmişe Etkili mi, Tasarımda Yenilik ve Ayırt Edici Nitelik Nedir, Tasarım Hukuku.
Dipnotlar
Sonraki dosya · Soru
Tasarımda Kötüniyetli Tescile Karşı Ne Yapılabilir?
Dosyayı aç →