Tasarım Hükümsüzlük Davası

Tasarım hükümsüzlük davası, koruma şartlarını taşımadığı hâlde tescil edilen endüstriyel tasarımların sicilden çıkarılmasını sağlayan davadır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 77 ve devamı, hükümsüzlük sebeplerini ve usulü düzenler.¹

Tasarım tescilinde esasa ilişkin ön inceleme yapılmadığı için — TÜRKPATENT yenilik ve ayırt edicilik şartlarını re'sen değerlendirmediği için — sicile giren her tasarım hükümsüzlük tartışmasına açık durumdadır. Bu rehber, hükümsüzlük davasının taşıdığı pratik önemi, ispat yükünü ve davacı stratejisini ele alır.

Hükümsüzlük Sebepleri

SMK m. 77/1 uyarınca tasarım şu hâllerde hükümsüz kılınır:

a) Tasarım Tanımına Uymama. Korunan unsurun, SMK m. 55 anlamında tasarım kavramına girmemesi.

b) Yenilik Vasfının Bulunmaması. Tasarımın, başvuru tarihinden önce dünyada kamuya sunulmuş olması.

c) Ayırt Edicilik Vasfının Bulunmaması. Tasarımın, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde, önceki tasarımlardan farklı bir genel izlenim bırakmaması.

ç) Teknik Fonksiyondan Kaynaklanma. Tasarımın görünüm özelliklerinin yalnızca teknik fonksiyondan kaynaklanması.

d) Kamu Düzenine veya Genel Ahlaka Aykırılık.

e) Hak Sahibi Olmayan Kişiye Tescil. Tasarım, gerçek hak sahibi olmayan kişi adına tescil edilmişse.

Bu sebepler sınırlı sayı (numerus clausus) niteliğindedir.

Yenilik İncelemesi

Yenilik şartı, SMK m. 56 uyarınca aranır: tasarım, başvuru tarihinden önce dünyada herhangi bir yerde, herhangi bir biçimde kamuya sunulmamış olmalıdır.

Yenilik incelemesinde tarama yapılacak kaynaklar:

Önceki tasarım tescilleri (TÜRKPATENT, EUIPO, USPTO, WIPO veri tabanları)
E-ticaret platformlarında satışta olan ürünler
Sosyal medya paylaşımları
Yayınlanmış katalog ve broşürler
Akademik yayınlar ve fuar arşivleri
Önceki Locarno sınıflandırması altında benzer ürünler

Birebir özdeşlik aranmaz; "küçük ayrıntılar dışında özdeş" tasarımlar da yenilik vasfını ortadan kaldırır.

Ayırt Edicilik İncelemesi

SMK m. 57 uyarınca ayırt edicilik, bilgilenmiş kullanıcı (informed user) kavramı üzerinden değerlendirilir. Bu kullanıcı:

Sıradan tüketici değildir; ilgili ürün kategorisinde yer alan ürünleri yakından bilen kişidir.
Uzman düzeyinde teknik bilgisi yoktur; ancak ürün ailesindeki farkları algılar.

Ayırt edicilik testinde, bilgilenmiş kullanıcının iki tasarımı yan yana görmesi durumunda, genel izlenim olarak farklı tasarımlar mıdır? sorusu yanıtlanır. Küçük farkların yeterli sayılıp sayılmayacağı, ilgili sektörün tasarım özgürlüğüne bağlıdır:

Tasarım özgürlüğü dar olan sektörlerde (örn. teknik fonksiyon gereği belirli görünüm zorunluluğu): küçük farklar yeterli olabilir.
Tasarım özgürlüğü geniş olan sektörlerde (örn. moda, dekoratif eşya): farkların belirgin olması beklenir.

Bilirkişi İncelemesi

Tasarım hükümsüzlük davalarında bilirkişi raporu, neredeyse her dosyada belirleyicidir. Mahkeme, ilgili sektörden uzman bir bilirkişi atayarak:

Hükümsüzlüğü talep edilen tasarımın görünüm özelliklerini analiz eder.
Önceki tasarımlarla yan yana karşılaştırma yapar.
Bilgilenmiş kullanıcı perspektifinden genel izlenim değerlendirmesi sunar.
Yenilik ve ayırt edicilik konusunda görüş bildirir.

Bilirkişi seçimi davanın seyrini değiştirir. Mahkemenin atadığı bilirkişinin ilgili sektörden ve gerekli tasarım okur-yazarlığına sahip olması istenir. Aksi hâlde rapora karşı itiraz, ek rapor veya farklı bilirkişi heyeti talebi yapılır.

Davacı Sıfatı

SMK m. 77/2 uyarınca hükümsüzlük davası, "menfaati olan herkes" tarafından açılabilir. Pratikte:

Aynı sektörde faaliyet gösteren rakipler
Tecavüz davasıyla muhatap olan davalılar (karşı dava olarak)
Daha önce aynı tasarımı üreten ve pazardan çekilmeye zorlanan üçüncü kişiler

Tasarımın gerçek sahibi olduğu iddiası ile dava açma hakkı (hak sahibi olmayan kişiye tescil), bu sebebe özgü olarak yalnızca gerçek hak sahibine veya halefine aittir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tasarım hükümsüzlük davaları, Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemelerinde görülür. Bu mahkemelerin bulunmadığı yerlerde, görev Asliye Hukuk Mahkemesi'ne aittir.

Yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri mahkemesidir.

Karşı Dava Olarak Hükümsüzlük

Tasarım tecavüzü davası ile karşılaşan davalı, savunmasında hükümsüzlük iddiasında bulunabileceği gibi, karşı dava (mütekabil dava) yoluyla doğrudan hükümsüzlük talep edebilir.

Pratikte tecavüz ve hükümsüzlük davaları aynı dosyada yürütülür. Mahkeme önce tasarımın geçerliliğini değerlendirir; hükümsüz kılınırsa, tecavüz iddiası kendiliğinden konusuz kalır.

Bu nedenle, tasarım tecavüz davası açan davacı, açmadan önce kendi tescilinin yenilik ve ayırt edicilik şartlarını taşıyıp taşımadığını dikkatle değerlendirmelidir. Aksi hâlde dava açıldıktan sonra tescil hükümsüz kılınırsa, davacı sıfır noktada kalır.

Geriye Etki Rejimi

SMK m. 79 uyarınca hükümsüzlük kararı başvuru tarihinden itibaren etki doğurur. Tasarım hiç tescil edilmemiş gibi kabul edilir. Bu kuralın istisnaları SMK m. 79/2'de sayılır; özellikle hükümsüzlük öncesi verilen tazminat kararları ve lisans bedelleri, kural olarak iadeye tabi tutulmaz.

Kısmi Hükümsüzlük

Çoklu tasarım başvurusu yoluyla tescil edilen tasarım portföyünde, yalnızca bazı tasarımların hükümsüzlüğü mümkündür. Mahkeme, tek tek inceleme yaparak, koruma şartlarını taşımayan tasarımları sicilden çıkarır; diğerlerini ayakta tutar.

Sonraki Adımlar

Tasarım hükümsüzlük davası, doğru hazırlandığında, ihlâl iddiası ile karşılaşan bir davalının en etkili savunma aracıdır. Yenilik araştırmasının titiz yapılması, bilirkişi seçiminin doğru yönlendirilmesi ve önceki tasarımların belgesel temele oturtulması dosyanın kazanılmasında belirleyicidir. Tescil sicilinin "sınanmamış" niteliği, bu davayı sınai mülkiyet hukukunun en sık görülen davalarından biri hâline getirir.²

İlgili rehberler için: Tasarım Tescili Rehberi · Tescilsiz Tasarım Koruması · Tasarım Tecavüzü Rehberi

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, RG 10.01.2017/29944, md. 77 vd. ↩
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 14.10.2025, E. 2025/1672, K. 2025/6240 — endüstriyel tasarım hükümsüzlüğünde yenilik ve ayırt edicilik şartlarının bilirkişi incelemesi sonucunda somut karşılaştırma ile tespit edilmesi gerektiği vurgulanmıştır. ↩