Tasarım Tecavüzü Rehberi

Tasarım tecavüz davası, tescilli endüstriyel tasarım hakkı sahibinin koruma alanına izinsiz biçimde giren üçüncü kişilere karşı açtığı dava türüdür. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 81 ve devamı, tecavüz hâllerini, açılabilecek davaları ve tazminat türlerini düzenler.¹

Bu rehber, tasarım ihlâlinin nasıl tespit edileceği, genel izlenim testinin nasıl uygulanacağı, ihtiyati tedbir araçlarının nasıl kullanılacağı ve tazminat hesaplamasının nasıl yapıldığına ilişkin uygulama çerçevesini sunar.

Tasarım Tecavüzünün Hâlleri

SMK m. 81 uyarınca aşağıdaki fiiller tecavüz teşkil eder:

a) Tescilli tasarımın üretilmesi, satılması, ithal edilmesi, ihraç edilmesi, ticaret amacıyla elde bulundurulması veya bu amaçla teklifte bulunulması.

b) Tasarım hakkı sahibinin izni olmaksızın tasarımın taklit edilmesi suretiyle aynı veya genel izlenim olarak benzer ürün üretilmesi.

c) Tasarım hakkı sahibinin izin verdiği lisans alanların ötesinde kullanım.

Tecavüz kavramı; tasarımın aynısının üretilmesinden, genel izlenim itibarıyla benzer ürün üretilmesine kadar uzanır. Bu, davacının ispat alanını genişletir.

Genel İzlenim Testi

Tasarım tecavüzünde anahtar test, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bırakılan genel izlenim karşılaştırmasıdır. Mahkeme şu adımları izler:

1. Tasarım Özellikleri Tespiti. Tescilli tasarımın görünüm özellikleri (çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme, yüzey dokusu) detaylı analiz edilir.

2. Karşılaştırma Yapma. Tecavüz iddiasına konu ürünün görünüm özellikleri ile tescilli tasarım yan yana konularak karşılaştırılır.

3. Tasarım Özgürlüğü Değerlendirmesi. İlgili ürün sektöründe tasarımcının ne kadar özgürlüğü olduğu — yani teknik fonksiyon, ergonomi veya pazar şartlarının ne ölçüde sınırlama getirdiği — değerlendirilir.

4. Genel İzlenim Karşılaştırması. Bilgilenmiş kullanıcı, iki tasarımı yan yana gördüğünde aynı genel izlenimi alıyor mu, yoksa belirgin biçimde farklı tasarımlar mı? Sorusu yanıtlanır.

Tasarım özgürlüğünün dar olduğu sektörlerde (ör. teknik unsurlu ürünler) küçük farklar yeterli sayılabilirken; özgürlüğün geniş olduğu sektörlerde (moda, dekorasyon) belirgin fark aranır.

Açılabilecek Davalar

SMK m. 149 ve devamı uyarınca tasarım hakkı sahibi şu davaları açabilir:

1. Tespit Davası. Tecavüzün varlığının tespiti.

2. Men ve Önleme Davası. Tecavüz fiilinin durdurulması ve yeniden gerçekleşmesinin önlenmesi.

3. Tecavüzün Giderilmesi Davası. Maddi sonuçların ortadan kaldırılması; özellikle tecavüz ürünlerinin üretimden çekilmesi, dağıtım kanallarından toplatılması ve imhası.

4. Maddi Tazminat. Uğranılan zarar, elde edilemeyen kazanç veya makul lisans bedeli.

5. Manevi Tazminat. Hak sahibinin ticari itibarı zarar görmüşse.

6. Hükmün İlanı. Mahkeme kararının ticari gazete veya benzer mecralarda yayımlanması.

İhtiyati Tedbir

Tasarım davalarında ihtiyati tedbir, ihlâlin durdurulmasında en kritik araçtır. HMK m. 389 ve SMK m. 159 kapsamında talep edilebilir. Tedbirle elde edilebilecek sonuçlar:

Tecavüz ürünlerinin üretiminin durdurulması
Pazardaki satışın engellenmesi
İthalat ve ihracatın gümrükte durdurulması
Kalıp ve üretim makinesine el konulması
E-ticaret platformlarındaki ilan ve satışların kaldırılması
Sosyal medya tanıtımlarının kaldırılması

Moda ve sezonluk ürünlerde ihtiyati tedbir, davanın esasından daha kritik olabilir; sezon geçtikten sonra alınan karar pratikte değerini yitirir.

Gümrük Tedbirleri

SMK m. 162 uyarınca, tasarım hakkı sahibi gümrük idaresine başvurarak şüpheli sevkiyatların durdurulmasını talep edebilir. Bu, özellikle ithal tekstil, mobilya ve elektronik ürünler için kritik bir araçtır.

Gümrük tedbiri süresinde, hak sahibi dava açmak zorundadır; aksi hâlde tedbir kalkar ve ürünler serbest bırakılır.

Tazminat Hesaplama

SMK m. 151 uyarınca tazminat üç farklı yöntemle hesaplanabilir; davacı seçim hakkına sahiptir:

a) Davacının Uğradığı Zarar. Tasarım sahibinin gerçek maddi kaybı (satış kaybı, fiyat erozyonu).

b) Davalının Elde Ettiği Kazanç. İhlâl edenin elde ettiği net kâr.

c) Makul Lisans Bedeli. Tasarım sahibi izin verseydi alacağı lisans ücreti.

Pratikte en sık tercih edilen yöntem, davalının kazancı veya makul lisans bedelidir. Davacının gerçek zararını ispatı çoğu zaman güçtür.

Tazminat hesaplaması bilirkişi raporu ile yapılır. Mahkeme; benzer pazarda kullanılan lisans oranlarını, sektörel kâr marjlarını ve davalının ciro verilerini esas alır.

Tasarım — Haksız Rekabet Birleşimi

Tasarım tecavüz davalarında, TTK m. 54 vd. haksız rekabet hükümleri çoğu zaman birlikte ileri sürülür. Bu kombinasyon iki avantaj sağlar:

1. Geniş Koruma Alanı. Tasarım sicilinde olmayan unsurlar (ör. ürün ambalajı, pazarlama materyali, mağaza dekorasyonu) haksız rekabet hükümleri ile korunabilir.

2. Yedek Temel. Tasarım hükümsüzlüğü davası ile başarı sağlanması hâlinde dahi, haksız rekabet talebi ayakta kalabilir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, tasarım ve haksız rekabet davalarının birlikte değerlendirilmesi konusunda istikrarlı bir içtihat çizgisi sürdürmektedir.

Savunma Stratejileri

Tasarım tecavüz davasında davalının başvurabileceği savunmalar:

1. Hükümsüzlük Karşı Davası. Tasarımın baştan itibaren yenilik veya ayırt edicilik vasfı taşımadığı.

2. Tecavüz Yokluğu. İddia edilen ürünün, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde farklı genel izlenim bıraktığı.

3. Önceki Kullanım Hakkı. SMK m. 87 kapsamında, başvuru tarihinden önce iyi niyetle Türkiye'de aynı tasarımı kullanan kişinin hakkı.

4. Tasarımın Tükenmesi. Hak sahibi tarafından piyasaya sürülmüş ürünün sonraki satışı tecavüz teşkil etmez (SMK m. 152).

5. Tasarım Özgürlüğünün Darlığı. İlgili sektörde teknik fonksiyon nedeniyle benzer görünümün zorunlu olduğu.

Zamanaşımı

SMK m. 156/3 uyarınca tasarım tecavüz tazminat davaları, davacının zararı ve faili öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlükârda fiilin gerçekleşmesinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır.

Sonraki Adımlar

Tasarım tecavüz davası, görsel ve teknik bir karşılaştırma davasıdır. Davanın kazanılması; tescilin sağlam olması, bilgilenmiş kullanıcı perspektifinin doğru sunulması, ihtiyati tedbir kararının zamanında alınması ve haksız rekabet talebi ile kombine bir argümantasyon kurulmasına bağlıdır.²

İlgili rehberler için: Tasarım Tescili Rehberi · Tasarım Hükümsüzlük Davası · Tescilsiz Tasarım Koruması

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, RG 10.01.2017/29944, md. 81 vd. ↩
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 18.11.2025, E. 2025/977, K. 2025/6808 — sınai mülkiyet hakkına tecavüz iddialarında haksız rekabet hükümleri ile birlikte değerlendirme yapılmasının ve dürüstlüğe aykırı kullanımın somut delillerle ispatının belirleyici olduğu vurgulanmıştır. ↩