Tasarım Tecavüzünde Bilgilenmiş Kullanıcı Testi

İlgili hizmet sayfası → Tasarım Avukatı: Tasarım tescili, hükümsüzlük ve taklit uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Tasarım hukukunda benzerlik, ortalama tüketicinin değil "bilgilenmiş kullanıcının" gözünden ölçülür. SMK md. 56/5 uyarınca bir tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, daha önce kamuya sunulmuş bir tasarımın aynı kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimden farklıysa o tasarım ayırt edici kabul edilir. Aynı ölçüt tecavüz değerlendirmesinde de kullanılır.

Bu test, tasarım uyuşmazlıklarının kaderini belirler. Aynı iki ürüne bakan iki kişi, hangi gözle baktıklarına göre birbirine zıt sonuçlara varabilir. Bu nedenle mahkemenin ilk işi, kimin gözünden bakılacağını tespit etmektir.

1. Bilgilenmiş Kullanıcı Kimdir

Kanun bilgilenmiş kullanıcıyı tanımlamaz; ölçüyü içtihat ve doktrin şekillendirir. Yerleşik kabul, bu kişinin iki uç arasında konumlandığı yönündedir.

Bilgilenmiş kullanıcı, ortalama tüketiciden daha bilgilidir. İlgili ürün grubunu düzenli olarak kullanır veya satın alır, piyasadaki mevcut tasarımları tanır, farklı markaların ürünlerini karşılaştırmış olma tecrübesine sahiptir. Ürüne şöyle bir bakıp geçmez; ayrıntılara dikkat eder.

Buna karşılık bilgilenmiş kullanıcı bir uzman değildir. Tasarımcı, mühendis veya sektör teknisyeni gibi teknik ayrıntıları analiz etmez. Ürünün üretim yöntemini, malzeme özelliklerini veya kalıp tekniklerini bilmesi beklenmez. Uzman gözüyle görülebilecek mikro farklar, bilgilenmiş kullanıcı için görünmez olabilir.

Ölçü ürün grubuna göre değişir. Bir tıbbi cihaz tasarımında bilgilenmiş kullanıcı hekim veya klinik personelidir; bir ayakkabı tasarımında düzenli tüketici, bir makine parçası tasarımında ise o parçayı takan teknisyen olabilir. Değerlendirmeye başlamadan önce bu kimlik netleştirilmelidir; aksi halde yapılan karşılaştırmanın referansı belirsiz kalır.

2. Genel İzlenim Bütünsel Ölçülür

Testin ikinci ayağı karşılaştırma yöntemidir. SMK md. 56/5 "genel izlenim" ifadesini kullanır ve bu ifade bilinçli bir tercihtir.

Karşılaştırma, tasarımların unsurlarına ayrılıp tek tek eşleştirilmesiyle yapılmaz. Bir tasarımın on unsurundan sekizinin aynı olması tek başına sonuç doğurmaz; tersine, tek bir unsurdaki belirgin farklılık bütünü değiştirebilir. Bakılan şey, tasarımın kullanıcı üzerinde bıraktığı toplam etkidir.

Bu yaklaşım iki yönlü çalışır. Ayrıntılarda benzer görünen iki tasarım, oran, siluet veya kompozisyon farkı nedeniyle farklı genel izlenim bırakabilir. Aynı şekilde, ayrıntılarda birçok fark barındıran iki tasarım, hakim çizgileri aynı olduğu için aynı izlenimi yaratabilir.

SMK md. 56/4 bir alt sınır da koyar: tasarımlar sadece küçük ayrıntılarda farklılık gösteriyorsa aynı kabul edilir¹. Yenilik değerlendirmesindeki bu kural, ayırt edicilik incelemesinin başlangıç noktasını oluşturur.

3. Seçenek Özgürlüğünün Derecesi

SMK md. 56/6 değerlendirmenin en teknik ölçütünü getirir: ayırt edici niteliğin değerlendirilmesinde, tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır.

Kuralın işleyişi ters orantılıdır. Tasarımcının seçenek özgürlüğü genişse, küçük farklar genel izlenimi değiştirmeye yetmez; çünkü tasarımcının farklılaşmak için sayısız imkanı vardır ve buna rağmen önceki tasarıma yakın durmayı seçmiştir. Seçenek özgürlüğü darsa, küçük farklar belirleyici hale gelir; çünkü teknik zorunluluklar, ergonomi veya standartlar tasarımcıyı belirli bir forma mahkum etmiştir.

Bu ölçüt, doygun ürün gruplarında davanın yönünü değiştirir. Yüzlerce benzer modelin bulunduğu bir kategoride, tasarımcıların hepsi benzer kısıtlar altında çalışır ve mevcut tasarımlar birbirine yaklaşır. Böyle bir pazarda tescilli tasarımın koruma alanı dar yorumlanır; küçük farklılıklar tecavüzü ortadan kaldırabilir.

Seçenek özgürlüğünün genişliği iddia edilen bir konudur ve ispatı gerekir. Piyasadaki mevcut tasarım örnekleri, sektör standartları ve teknik zorunluluk raporları bu ispatın araçlarıdır.

4. Tecavüz Değerlendirmesinde Aynı Ölçüt

SMK md. 81/1-a tasarım hakkına tecavüz sayılan fiilleri sayarken açık bir ölçüt kullanır: tasarım sahibinin izni olmaksızın koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini üretmek, piyasaya sunmak, satmak, ticari amaçla kullanmak veya ithal işlemine tabi tutmak.

"Genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzer" ifadesi, SMK md. 56'daki ayırt edicilik ölçütünün tecavüz aşamasındaki yansımasıdır. Aynı test, iki farklı işlev görür: tescil aşamasında tasarımın korunup korunmayacağını, tecavüz aşamasında ise davalı ürünün koruma kapsamına girip girmediğini belirler.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 29.09.2025 tarihli, E. 2025/877, K. 2025/5789 sayılı kararında; tescilli mest tasarımına tecavüz iddiasıyla açılan davada, taraf tasarımları arasında dikişin içe veya dışa dönük olması, topuk kesiminde kampre bulunması ve konç kısmındaki riban farkı gibi ayrıntılar sebebiyle bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yaratılan genel izlenim itibarıyla belirgin farklılık bulunduğunu, tasarımların ayırt edilemeyecek kadar benzer sayılamayacağını kabul eden yerel mahkeme kararını onamıştır.

Karar iki açıdan yol göstericidir. Birincisi, teknik nitelikte görünen küçük yapım farklarının genel izlenimi değiştirebileceğini gösterir; ayrıntı farkı otomatik olarak önemsiz sayılmaz, ürünün görünümüne yansıdığı ölçüde belirleyici olur. İkincisi, bu tespitin kaynağının bilirkişi incelemesi olduğunu ortaya koyar; dikiş yönü, kesim ve konç detayı gibi unsurların genel izlenime etkisi, dosyaya sunulan teknik değerlendirmeyle somutlaşır. Bilirkişi raporunun kalitesi, tasarım davalarında sonucu doğrudan belirler.

Önemli: Bilirkişi heyetine yöneltilen soru, tecavüz davasının en kritik usul adımıdır. "Ürünler benzer mi" biçimindeki genel soru, denetime elverişsiz rapor üretir. Doğru soru şudur: bu ürün grubunda bilgilenmiş kullanıcı kimdir, tasarımcının seçenek özgürlüğü ne derecededir ve tasarımların bu kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim birbirinden farklı mıdır? Üç alt sorusu ayrı ayrı sorulmayan rapor eksiktir.

5. Hükümsüzlük Savunmasıyla Bağlantı

Tecavüz davasında davalının klasik savunması, davacının tasarımının zaten ayırt edici olmadığı yönündedir. SMK md. 77 kapsamındaki hükümsüzlük iddiası, tecavüz davasına karşı dava olarak yöneltilir ve iki talep aynı testin farklı yönlerini kullanır.

Buradaki denge patent hukukundaki eşdeğerlik tartışmasına benzer. Davacı koruma kapsamını ne kadar geniş tutmaya çalışırsa, tasarımının önceki tasarımlardan ayrıldığı mesafe o kadar tartışmaya açılır. Geniş koruma iddiası, kendi tescilini tekniğin bilinen durumuna yaklaştırır. Yenilik ve ayırt edicilik ölçütlerinin hükümsüzlük bağlamındaki uygulanışı için tasarım hükümsüzlüğünde yenilik ve ayırt edicilik değerlendirmesi izlenebilir.

Uygulamada

Tasarım tecavüzü davası açılmadan önce yapılması gereken ilk iş, davacının kendi tasarımının önceki tasarımlar karşısındaki konumunu ölçmektir. Piyasa taraması yapılmadan açılan dava, karşı tarafın hükümsüzlük karşı davasıyla tescilin kaybedilmesiyle sonuçlanabilir. Bu ölçüm, ihtarname gönderilmeden önce tamamlanmalıdır.

İkinci nokta delil hazırlığıdır. Genel izlenim karşılaştırması görsel bir incelemedir ve dosyaya sunulan görsellerin kalitesi sonucu etkiler. Davalı ürününün aynı açılardan, aynı ölçekte ve tescil görselleriyle karşılaştırılabilir biçimde fotoğraflanması gerekir. Farklı açılardan çekilmiş görsellerle yapılan karşılaştırma, gerçek farkları gizler veya olmayan farklar yaratır.

Üçüncüsü, seçenek özgürlüğü savunmasının erken kurulmasıdır. Davalı tarafta bu argüman, dava dilekçesine cevap aşamasında piyasa örnekleriyle desteklenerek sunulmalıdır. Sonradan ileri sürülen ve örneklendirilmeyen seçenek özgürlüğü iddiası, bilirkişi incelemesinde karşılık bulmaz. Tecavüz davasının genel işleyişi için tasarım tecavüzü rehberi çerçevesi izlenebilir.

İlgili içerikler için bkz. Tasarım Tecavüzü Rehberi, Tasarım Hükümsüzlüğünde Yenilik ve Ayırt Edicilik, Moda Tasarımları Nasıl Korunur, Tasarım Hukuku.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 56, md. 57, md. 59, md. 77, md. 81, RG 10.01.2017/29944. ↩

Tasarım Tecavüzünde Bilgilenmiş Kullanıcı Testi