Patent Tecavüzünde Eşdeğer Unsurlar

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Patent tecavüzü yalnızca istemlerin birebir karşılanmasıyla sınırlı değildir. SMK md. 89/5 uyarınca koruma kapsamı belirlenirken, istemlerde yazılı unsurlara eşdeğer nitelikteki unsurlar da dikkate alınır. Bir unsur; istemde talep edilen unsurla aynı işlevi görüyor, bu işlevi aynı şekilde gerçekleştiriyor ve aynı sonucu doğuruyorsa eşdeğer sayılır.

Eşdeğerlik doktrini patent hukukunun en tartışmalı alanıdır. Bir yanda patentin kelime oyunlarıyla etkisiz kılınmasını önleme ihtiyacı, diğer yanda üçüncü kişilerin koruma sınırını öngörebilme hakkı durur. SMK md. 89 bu iki kaygıyı aynı maddede dengelemeye çalışır.

1. Koruma Kapsamının Belirlenmesinde İstemin Rolü

SMK md. 89/1 açık bir kural koyar: patent başvurusunun veya patentin sağladığı korumanın kapsamı istemlerle belirlenir; bununla birlikte istemlerin yorumlanmasında tarifname ve resimler kullanılır¹. İstem, korumanın sınırını çizen tek metindir. Tarifname ve resimler bu sınırı genişletmez, yalnızca okunmasına yardım eder.

Maddenin ikinci fıkrası iki yönlü bir sınır getirir. İstemler, kullanılan kelimelerin verdiği anlamla sınırlı olarak yorumlanamaz; ancak istemler, buluşu yapan tarafından düşünülen fakat istemlerde talep edilmeyen özellikleri kapsayacak şekilde de genişletilemez. Bu iki cümle birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo şudur: yorum, lafzı aşabilir ama talep edilmemiş olanı kapsayamaz.

Üçüncü fıkra ölçüyü tamamlar. İstemler, hak sahibine hakkı olan korumayı sağlayacak ve üçüncü kişilere de korumanın kapsamı açısından makul düzeyde kesinlik ifade edecek şekilde yorumlanır. Türk hukukunda eşdeğerlik tartışması bu "makul kesinlik" ölçütünün etrafında döner.

2. Literal Tecavüz ile Eşdeğer Yoluyla Tecavüz Ayrımı

Tecavüz incelemesi iki aşamalıdır ve sıra bozulmaz.

Birinci aşamada birebir karşılaştırma yapılır. Bağımsız istemdeki her unsur, iddia edilen üründe veya usulde ayrı ayrı aranır. İstemdeki unsurlardan biri bile karşılanmıyorsa literal tecavüz yoktur. Buna "tüm unsurlar kuralı" denir ve istisnası bulunmaz; istemin bazı unsurlarının karşılanması tecavüz için yeterli değildir.

İkinci aşamada eşdeğerlik incelenir. Karşılanmayan unsurun yerine geçen bir başka unsur varsa, bu unsurun eşdeğer olup olmadığı sorulur. SMK md. 89/5 üçlü bir test kurar: aynı işlev, aynı şekilde gerçekleştirme, aynı sonuç. Üç ölçüt kümülatiftir. Aynı sonucu farklı bir yolla, farklı bir çalışma prensibiyle üreten unsur eşdeğer sayılmaz.

Maddenin bir başka ayrıntısı zamanlamayla ilgilidir. Eşdeğerlik, tecavüzün varlığının ileri sürüldüğü tarihteki teknik duruma göre değerlendirilir. Patent başvurusu yapıldığında var olmayan, sonradan geliştirilmiş bir teknoloji de eşdeğer kabul edilebilir. Bu kural, teknolojinin hızlı ilerlediği alanlarda patent sahibinin korunmasını sağlar.

3. Dosya Geçmişinin Sınırlayıcı Etkisi

SMK md. 89/6, uygulamada en az bilinen ama davada en çok işe yarayan hükümdür. İstemlerin kapsamını belirlemek için patentin verilmesiyle ilgili işlemler sırasında veya patentin geçerliliği süresince, patent başvurusu veya patent sahibinin beyanları dikkate alınır.

Bu hükmün anlamı nettir. Başvuru sahibi, inceleme aşamasında bir ret gerekçesini aşmak için isteminin dar yorumlanması gerektiğini savunmuşsa, ileride tecavüz davasında aynı istemi geniş yorumlatamaz. TÜRKPATENT veya Avrupa Patent Ofisi dosyasına sunulan görüş yazıları, itiraz cevapları ve istem değişikliği gerekçeleri bu kapsamdadır.

Savunma tarafı için bu, en somut delil kaynağıdır. Tecavüz iddiasıyla karşılaşan bir şirketin ilk yapması gereken iş, patentin dosya geçmişini eksiksiz temin etmek ve başvuru sahibinin patenti almak için hangi sınırlamalara razı olduğunu tespit etmektir. Patent sahibi tarafında ise sonuç şudur: inceleme aşamasında verilen her beyan, on beş yıl sonra açılacak davanın delilidir.

Bu mekanizmanın istem yazımına yansıması için patent isteminin tecavüz değerlendirmesindeki rolü somut bir örnek sunar.

4. Eşdeğerliğin Sınırı: Hükümsüzlük Savunması

Eşdeğerlik iddiası, patent sahibini kendi patentine karşı bir tuzakla karşı karşıya bırakabilir. Koruma kapsamı eşdeğerlik yoluyla ne kadar genişletilirse, patentin tekniğin bilinen durumunu kapsama ihtimali o kadar artar.

Davalı bu noktada klasik savunmayı kurar: patent sahibinin ileri sürdüğü genişlikte bir koruma kabul edilirse, patent aynı genişlikte tekniğin bilinen durumundaki bir çözümü de kapsar ve bu durumda SMK md. 138/1-a uyarınca yenilik veya buluş basamağı bulunmadığı için hükümsüz kılınması gerekir. Türk uygulamasında tecavüz davalarına karşı açılan hükümsüzlük karşı davalarının önemli bir kısmı bu argümana dayanır.

Önemli: Eşdeğerlik iddiası ne kadar geniş kurgulanırsa, hükümsüzlük riski o kadar büyür. Dava stratejisi belirlenirken önce patentin tekniğin bilinen durumu karşısındaki mesafesi ölçülmeli, eşdeğerlik iddiasının genişliği bu mesafeye göre ayarlanmalıdır. Bu ölçüm yapılmadan açılan davalar, patentin kaybedilmesiyle sonuçlanabilir.

5. Bilirkişi İncelemesinin Kapsamı ve Yargı Pratiği

Eşdeğerlik değerlendirmesi teknik bir incelemedir ve mahkemeler bu incelemeyi bilirkişi marifetiyle yürütür. Ancak bilirkişiye sorulacak sorunun hukuki çerçevesini mahkeme çizer.

Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, bilirkişiye "ürünler benzer mi" gibi genel bir soru yöneltilmesidir. Bu soru yanlıştır. Doğru soru, bağımsız istemin her bir unsuru bakımından ayrı ayrı sorulan şu üçlüdür: bu unsur davalı üründe birebir var mı; yoksa yerine geçen unsur aynı işlevi mi görüyor; bu işlevi aynı şekilde mi gerçekleştiriyor. Unsur bazlı analiz talep edilmediğinde rapor, hukuki denetime elverişsiz hale gelir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulamasında; patent tecavüzü iddiasının unsur bazlı karşılaştırma yapılmadan, ürünlerin genel görünüm veya işlev benzerliğine dayanılarak kabul edilemeyeceği, koruma kapsamının istemler esas alınarak belirlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Aynı yönde, hükümsüzlük iddiası bulunan tecavüz davalarında iki talebin birlikte ve tutarlı biçimde değerlendirilmesi aranmaktadır. Bu yaklaşımın pratik sonucu, eksik veya yüzeysel bilirkişi raporlarına dayanan kararların bozma riski taşımasıdır.

Rapora itiraz edilirken de aynı disiplin gözetilmelidir. İtiraz dilekçesi, raporun sonucuna değil, hangi istem unsurunun hangi gerekçeyle atlandığına odaklanmalıdır. Tecavüz davasının genel işleyişi için patent tecavüzü rehberi çerçevesi izlenebilir.

Uygulamada

Eşdeğerlik tartışması aslında dava aşamasında değil, istem yazımı aşamasında kazanılır veya kaybedilir. Tek bir dar bağımsız istemle alınan patent, rakibin küçük bir malzeme veya konum değişikliğiyle kolayca dışına çıkabileceği bir koruma sağlar. Bağımsız istemin fonksiyonel dille yazılması, farklı genişlik seviyelerinde birden çok bağımsız istem kurgulanması ve bağımlı istemlerin gerçek alternatifleri kapsayacak şekilde katmanlandırılması, eşdeğerlik ihtiyacını en baştan azaltır.

İkinci strateji noktası ihtar aşamasındadır. Eşdeğerlik iddiasına dayanan bir ihtarname gönderilmeden önce, patentin hükümsüzlük karşısındaki dayanıklılığı bağımsız bir teknik değerlendirmeyle ölçülmelidir. Zayıf bir patentle gönderilen ihtarname, karşı tarafı hükümsüzlük davası açmaya iter ve patent sahibi savunma pozisyonuna düşer. Bu risk için patent hükümsüzlük davası çerçevesi ihtar öncesinde okunmalıdır.

Üçüncüsü delil hazırlığıdır. Eşdeğerlik iddiası, davalı ürünün teknik özelliklerinin ispatını gerektirir. Numune temini, satın alma faturası, teknik doküman ve gerektiğinde SMK md. 159 kapsamında ihtiyati tedbirle desteklenen tespit, dava açılmadan önce tamamlanmalıdır. Ürün piyasadan çekildikten sonra yapılan karşılaştırma, teknik olarak mümkün olsa da ispat gücü bakımından zayıf kalır.

İlgili içerikler için bkz. Patent Tecavüzü Rehberi, Patent İstem Yapısı ve Tecavüz Değerlendirmesi, Patent Hükümsüzlük Davası, Patent Hukuku.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 89, md. 92, md. 138, md. 141, md. 159, RG 10.01.2017/29944. ↩

Patent Tecavüzünde Eşdeğer Unsurlar