Patentte Dolaylı Tecavüz Nedir?

Patentte Dolaylı Tecavüz Nedir?

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Patentte dolaylı tecavüz, patentli buluşu bizzat uygulamayan; ancak buluşun uygulanmasını mümkün kılan ve buluşun esasını teşkil eden unsurları ya da araçları, buluşu kullanmaya yetkili olmayan kişilere veren üçüncü kişinin fiilidir. SMK md. 86 bu fiilin önlenmesini patent sahibine ayrı bir hak olarak tanır¹.

Dolaylı tecavüz, tedarik zincirinin üst halkalarına yönelen bir korumadır. Nihai ürünü üreten çok sayıda küçük işletmeyi tek tek dava etmek yerine, buluşun kritik parçasını piyasaya süren tedarikçiye yönelmek hem usul ekonomisi hem de etkinlik sağlar. Bu nedenle uyuşmazlığın ağırlık merkezi çoğu dosyada fiilin kendisi değil, bilme şartının ispatıdır.

---

1. SMK md. 86'nın Kurduğu Yapı

SMK md. 86/1 iki katmanlı bir düzenleme kurar. Birinci katman fiile ilişkindir: patent konusu buluşun uygulanmasını mümkün kılan ve buluşun esasını teşkil eden bir kısmı ile ilgili unsurların veya araçların, buluşu kullanmaya yetkili olmayan kişilere verilmesi.

İkinci katman sübjektif şarttır. Hükmün uygulanabilmesi için üçüncü kişilerin, bu unsurların veya araçların buluşu uygulamaya yeterli olduğunu ve bu amaçla kullanılacağını bilmeleri ya da bu durumun yeterince açık olması gerekir.

Önemli: Dolaylı tecavüz, SMK md. 141'de sayılan doğrudan tecavüz fiillerinin bir alt türü değildir. Ayrı bir hukuki temeldir ve ayrı unsurlarla ispatlanır. Dava dilekçesinde doğrudan tecavüz iddiasıyla dolaylı tecavüz iddiasının hukuki sebep ve vakıa bakımından ayrı ayrı kurulması gerekir.

---

2. "Buluşun Esasını Teşkil Eden Unsur" Ölçütü

Her parça dolaylı tecavüze konu olmaz. Hüküm, unsurun buluşun esasını teşkil etmesini arar. Ölçüt, parçanın ticari değeri değil, istemlerde tanımlanan teknik çözümdeki işlevidir.

Bu değerlendirme istem metni üzerinden yapılır. Tedarik edilen unsur, bağımsız istemde tanımlanan teknik problemin çözümünü mümkün kılan özellikle bağlantılıysa buluşun esasına ilişkindir. İstemde yer almayan, yalnızca tarifnamede geçen bir uygulama ayrıntısına karşılık gelen parça bu ölçütü karşılamaz.

Eşdeğer unsur tartışması bu noktada dosyaya girer. Tedarik edilen parça istemdeki unsurun birebir karşılığı değil, eşdeğeriyse değerlendirme teknik fonksiyon, çalışma biçimi ve sonuç üzerinden yürütülür. Eşdeğerlik testinin işleyişi için patent tecavüzünde eşdeğer unsurlar ayrı bir çerçeve sunar.

---

3. Bilme Şartı ve İspat

Dolaylı tecavüz davalarının kaderini bilme şartı belirler. Davacı, tedarikçinin unsurun buluşu uygulamaya yeterli olduğunu ve bu amaçla kullanılacağını bildiğini ya da bu durumun yeterince açık olduğunu göstermek zorundadır.

Uygulamada bu ispat şu delillerle kurulur: patent sahibinin tedarikçiye gönderdiği ihtarname, tedarikçinin ürün kataloğunda veya teknik dokümanında parçanın hangi uygulamada kullanılacağına ilişkin açıklamalar, sipariş yazışmaları, montaj kılavuzları ve satış sonrası teknik destek kayıtları. Parçanın tek makul kullanım alanı patentli buluşsa, durumun yeterince açık olduğu sonucuna varılması kolaylaşır.

İhtarname, bilme şartı bakımından bir milat oluşturur. İhtarnamenin tebliğinden sonraki tedarik fiilleri için sübjektif unsur tartışması pratikte daralır. Bu nedenle dolaylı tecavüz stratejisinde ihtarname, dava öncesi bir formalite değil, delil üretme aracıdır.

---

4. Piyasada Her Zaman Bulunabilen Ürünler İstisnası

SMK md. 86/2 önemli bir sınır çizer. Söz konusu unsurlar veya araçlar piyasada her zaman bulunabilen ürünlerse, üçüncü kişiler yetkili olmayan kişileri tecavüz fiillerini yapmaya teşvik etmedikçe dolaylı tecavüz hükmü uygulanmaz.

Standart vidalar, jenerik elektronik bileşenler, genel amaçlı kimyasallar ve benzeri ürünler bu istisnanın tipik örnekleridir. Bu ürünlerde sorumluluk doğması için teşvik unsurunun ayrıca ispatlanması gerekir. Teşvik, tedarikçinin ürünü patentli uygulamada kullanmaya yönelten reklam, teknik tavsiye veya uygulama kılavuzu biçiminde ortaya çıkar.

SMK md. 86/3 ayrıca bir tanım daralması getirir: SMK md. 85/3'ün (a), (b), (c) ve (ç) bentlerindeki istisna kapsamında hareket edenler, yani sınai veya ticari amaç taşımayan özel maksatla sınırlı fiiller ile deneme amaçlı fiilleri yapanlar, yetkili olmayan kişilerden sayılmaz. Bu kişilere yapılan tedarik dolaylı tecavüz oluşturmaz.

---

5. Talep Edilebilecek Hukuki Sonuçlar

Dolaylı tecavüz tespit edildiğinde patent sahibi, SMK md. 149'da sayılan taleplerin tamamını ileri sürebilir: fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti, muhtemel tecavüzün önlenmesi, tecavüz fiillerinin durdurulması, tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini, tecavüz oluşturan ürünler ile bunların üretiminde münhasıran kullanılan araçlara elkonulması ve kararın ilanı.

Zarar hesabında ölçüt, tedarikçinin sattığı parça sayısı ile nihai ürün pazarındaki kaybın ilişkilendirilmesidir. Bu ilişkilendirme teknik ve mali bilirkişi incelemesini birlikte gerektirir. Tedarik edilen parça birden çok uygulamada kullanılabiliyorsa, patentli uygulamaya isabet eden oran ayrıca belirlenmelidir.

---

Stratejik Not

Dolaylı tecavüz iddiası, savunma tarafında iki cepheli bir karşılık üretir. Tedarikçi önce kendi fiilinin SMK md. 86/2 istisnası kapsamında kaldığını, parçanın piyasada her zaman bulunabilen bir ürün olduğunu ileri sürer. Bu savunma başarısız olursa ikinci cephe açılır: patentin hükümsüzlüğü.

Patent sahibinin dosya hazırlığında bu sırayı öngörmesi gerekir. Tedarik edilen parçanın hangi bağımsız istem unsuruna karşılık geldiği teknik olarak gösterilmemişse, dolaylı tecavüz iddiası ilk aşamada zayıflar. İstem haritası, ürün fotoğrafları ve teknik çizim üçlüsü dosyanın omurgasını oluşturur.

Tedarikçi tarafında ise risk yönetimi sözleşmeyle yapılır. Satış sözleşmesine, ürünün patentli bir uygulamada kullanılmayacağına ilişkin alıcı taahhüdü ve rücu hükmü konulması, sorumluluğu tamamen kaldırmasa da iç ilişkide dengeyi kurar. Cezai sorumluluk bakımından ayrım için patentli ürün taklidinin cezası nedir sorusuna bakılabilir.

---

İlgili içerikler için bkz. Patent Hukuku Rehberi, Patent Tecavüzünde Eşdeğer Unsurlar, Patentli Ürün Taklidinin Cezası Nedir, Patent Hukuku.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 85, md. 86, md. 141, md. 149, RG 10.01.2017/29944. ↩