Patentte Zorunlu Lisans Hangi Hallerde Verilir?

Question

Accepted Answer

Patentte Zorunlu Lisans Hangi Hallerde Verilir?

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Zorunlu lisans, SMK md. 129/1'de sayılan altı halden en az birinin bulunması durumunda verilir: patent konusu buluşun kullanılmaması, patent konularının bağımlılığı, kamu yararı, kamu sağlığı sorunları nedeniyle eczacılık ürünlerinin ihracatı, ıslahçının önceki bir patente tecavüz etmeden yeni bitki çeşidi geliştirememesi ve patent sahibinin patenti kullanırken rekabeti kısıtlayıcı faaliyette bulunması¹.

Zorunlu lisans, patent sahibinin iradesi dışında kurulan bir kullanım hakkıdır. Türk uygulamasında sık başvurulan bir yol değildir; ancak ilaç, tarım ve standarda bağlı teknoloji alanlarında müzakere masasında ağırlığı olan bir tehdit unsuru olarak işlev görür.

1. Altı Zorunlu Lisans Sebebi

SMK md. 129/1 sebeplerin listesini kapalı biçimde sayar.

Kullanmama: SMK md. 130'daki sürelerin dolmasına rağmen buluşun kullanılmaya başlanmamış olması, kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmaması veya kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde olmaması.
Bağımlılık: SMK md. 131 uyarınca sonraki tarihli patentin, önceki patentin sağladığı haklara tecavüz edilmeksizin kullanılmasının mümkün olmaması.
Kamu yararı: SMK md. 132 kapsamında kamu sağlığı veya millî güvenlik nedenleri.
İhracat amaçlı eczacılık üretimi: TRIPS Anlaşmasını değiştiren Protokolde belirtilen şartların sağlanması halinde başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları sebebiyle ihracat.
Islahçı hakkı bağımlılığı: Islahçının önceki bir patente tecavüz etmeden yeni bir bitki çeşidi geliştirememesi.
Rekabeti kısıtlayıcı faaliyet: Patent sahibinin patenti kullanırken rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı davranışta bulunması.

Önemli: Sebeplerin merci ayrımı gözden kaçırılmamalıdır. Kullanmama, bağımlılık ve ihracat amaçlı üretim sebeplerine dayanan zorunlu lisans mahkemeden; rekabeti kısıtlayıcı faaliyete dayanan zorunlu lisans Rekabet Kurumundan talep edilir. Kamu yararı sebebiyle zorunlu lisansa ise Cumhurbaşkanınca karar verilir. Yanlış mercie yapılan talep süre kaybına yol açar.

2. Ön Müzakere Şartı

SMK md. 129/2, zorunlu lisans talebinden önce sözleşmeye dayalı lisans girişiminde bulunulmasını arar. Talep sahibi, patent sahibinden makul ticari şartlar altında lisans istemesine rağmen makul bir süre içinde alamadığına dair kanıtı talebine eklemek zorundadır.

Bu şartın iki istisnası vardır: ihracat amaçlı eczacılık üretimine ilişkin taleplerdeki acil durumlar ve rekabeti kısıtlayıcı faaliyete dayanan talepler. Bunların dışında ön müzakere belgesi olmadan açılan dava, esasa girilmeden usulden zayıflar.

Ön müzakere yazışması içerik olarak da denetlenir. "Lisans verir misiniz" biçimindeki genel bir e-posta yeterli sayılmaz. Talep edilen kapsam, süre, bölge ve önerilen bedel yapısı yazışmada somutlaşmalıdır.

3. Yargılama Usulü ve Süreler

Mahkeme, zorunlu lisans talebinin bir suretini ekli belgelerle birlikte patent sahibine gecikmeksizin gönderir. Patent sahibine, delilleriyle birlikte görüşlerini sunması için bildirim tarihinden itibaren bir ay süre verilir.

SMK md. 129/3 uyarınca mahkeme, patent sahibinin görüşlerini talep sahibine tebliğ eder ve bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansın verilmesine karar verir. Bu süre uzatılamaz. Patent sahibi talebe itiraz etmemişse mahkeme gecikmeksizin zorunlu lisansa karar verir.

Kanun yoluna başvurulması halinde SMK md. 129/5 devreye girer: patent sahibinin sunduğu deliller mahkemece yeterli görülürse buluşun kullanımı, lisansa ilişkin kararın kesinleşmesine kadar ertelenir. Bu hüküm, zorunlu lisansın fiilen ne zaman işlerlik kazanacağını belirleyen kritik düzenlemedir.

4. Lisansın Kapsamı, Bedeli ve Hukuki Niteliği

SMK md. 129/4, zorunlu lisans kararında yer alması gereken unsurları sayar: lisansın kapsamı, bedeli, süresi, lisans alan tarafından gösterilen teminat, kullanıma başlama zamanı ve patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayan önlemler.

SMK md. 133/1 uyarınca zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir; yalnızca kamu yararı gerekçesiyle verilen zorunlu lisanslar inhisari olabilir. Mahkeme bedeli belirlerken patentin ekonomik değerini göz önüne alır.

Lisans alanın hareket alanı sınırlıdır. SMK md. 133/2 uyarınca lisans alanın alt lisans verme ve patent konusunu ithal etme hakkı yoktur; ithal izni yalnızca kamu yararı gerekçeli zorunlu lisansta, ihtiyaçla sınırlı ve geçici olarak verilebilir. SMK md. 129/9 ise zorunlu lisansın esas olarak yurt içi pazara arz için verildiğini belirtir.

Devir de serbest değildir. SMK md. 135 uyarınca zorunlu lisansın devri, işletme ile birlikte veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmı ile birlikte yapılmadıkça geçerli olmaz. Sözleşmeye dayalı lisans ile karşılaştırma için patent lisans sözleşmesi nasıl yapılır sorusuna bakılabilir.

5. Şartlarda Değişiklik ve İptal

Zorunlu lisans, kurulduğu haliyle donmuş bir ilişki değildir. SMK md. 136/1 uyarınca lisans alan veya patent sahibi, sonradan ortaya çıkan ve değişikliği haklı kılan olaylara dayanarak bedelde veya şartlarda değişiklik talep edebilir. Patent sahibinin üçüncü kişiye daha uygun şartlarla sözleşmeye dayalı lisans vermesi, bu talebin tipik dayanağıdır.

İptal iki yoldan gelir. Lisans alan yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal eder veya sürekli olarak yerine getirmezse, mahkeme patent sahibinin talebi üzerine lisansı iptal edebilir. Zorunlu lisansın verilmesine neden olan şartlar sona erer ve tekrarlanma olasılığı ortadan kalkarsa, talep üzerine mahkeme lisansı iptal eder.

Uygulamada

Zorunlu lisans dosyalarında belirleyici olan, dava dilekçesinden önce üretilen belgelerdir. Kullanmama sebebine dayanan talepte, patentin Türkiye pazarında kullanılmadığını gösteren pazar araştırması, ithalat verileri ve ürün bulunabilirlik tespiti dosyaya baştan konulmalıdır. Patent sahibinin savunması SMK md. 130/1'deki "pazar şartları ve patent sahibinin kontrolü ve iradesi dışındaki şartlar" ölçütü üzerine kurulacaktır.

Bağımlılık sebebine dayanan talepte ise ispat yükü daha ağırdır. SMK md. 129/8 uyarınca talep sahibi, sonraki buluşun önceki patente göre önemli bir teknik ilerleme gösterdiğini ve ekonomik yarar sağladığını ispat etmek zorundadır. Bu ispat teknik bilirkişi raporu ile ekonomik değerlendirme raporunun birlikte sunulmasını gerektirir.

Müzakere perspektifinden bakıldığında, zorunlu lisans talebi çoğu zaman sözleşmeye dayalı lisansla sonuçlanır. Patent sahibi açısından mahkemenin belirleyeceği bedelle karşılaşmak yerine kendi şartlarını müzakere etmek, bedel ve kapsam üzerinde kontrol sağlar.

İlgili içerikler için bkz. Patent Hukuku Rehberi, Patent Lisans Sözleşmesi Nasıl Yapılır, Patent Hakkı Devri Nasıl Yapılır, Patent Hukuku.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 129, md. 130, md. 131, md. 132, md. 133, md. 135, md. 136, md. 137, RG 10.01.2017/29944. ↩

Patentte Zorunlu Lisans Hangi Hallerde Verilir?