Patentin Kullanım Zorunluluğu Var mı?

Patentin Kullanım Zorunluluğu Var mı?

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Evet. SMK md. 130/1 uyarınca patent sahibi veya yetkili kıldığı kişi, patentle korunan buluşu kullanmak zorundadır¹. Kullanmamanın yaptırımı patentin iptali değildir; ilgili herkesin zorunlu lisans talep edebilmesidir. Kullanım süresi, patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıl ile başvuru tarihinden itibaren dört yıldan hangisi daha geç sona eriyorsa o süredir.

Kullanım zorunluluğu, patent sisteminin karşılıklılık mantığından doğar. Devlet buluşa tekel hakkı tanır; karşılığında buluşun toplumsal ve ekonomik olarak değerlendirilmesini bekler. Rafta bekletilen ve yalnızca rakipleri engellemek için tutulan patentler bu dengeyi bozar.

---

1. Sürelerin Hesaplanması

SMK md. 130/2 iki süreyi paralel işletir ve geç sona ereni esas alır. Patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıl ve patent başvurusu tarihinden itibaren dört yıl.

Bu ikili yapı, inceleme süreci uzayan başvuruları korur. Başvurudan altı yıl sonra belge alan bir patentte kullanım için tanınan süre, başvuru tarihinden dört yıl değil, belge yayımından üç yıldır. Hızlı belge alan başvurularda ise dört yıllık süre daha geç sona erer ve o esas alınır.

Süre dolduktan sonra ilgili herkes, zorunlu lisans talebinin yapıldığı tarihte buluşun kullanılmaya başlanmamış olduğu, kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmadığı ya da kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde olmadığı gerekçesiyle mahkemeden zorunlu lisans isteyebilir.

Önemli: Kullanıma başlanmış olması riski tamamen ortadan kaldırmaz. SMK md. 130/2'nin son cümlesi, haklı bir neden olmaksızın buluşun kullanımına aralıksız olarak üç yıldan fazla ara verilmesi halinde de aynı sonucun doğacağını düzenler. Üretimi durdurulan ürün hattı, patenti yeniden zorunlu lisans riskine açar.

---

2. Kullanım Nasıl Değerlendirilir

Kanun kullanımı tanımlamaz; ölçüt koyar. SMK md. 130/1 uyarınca kullanımın değerlendirilmesinde pazar şartları ile patent sahibinin kontrolü ve iradesi dışındaki şartlar göz önünde tutulur.

Uygulamada kullanım şu biçimlerde gerçekleşebilir: patent konusu ürünün Türkiye'de üretilmesi, ithal edilerek piyasaya sunulması, usul patentinin fiilen uygulanması veya lisans yoluyla üçüncü kişilere kullandırılması. Değerlendirme niceliksel bir eşiğe değil, kullanımın ciddi ve gerçek olup olmadığına odaklanır.

Sembolik kullanım savunma üretmez. Tek bir numune üretimi, tanıtım amaçlı sınırlı bir parti ya da fuarda sergileme, ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde kullanım sayılmaz. Değerlendirmede üretim hacmi, satış kanalları ve pazarın büyüklüğü birlikte incelenir.

---

3. Kullanım Bildiriminin Sicile Kaydı

Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik md. 117, kullanım zorunluluğunun idari ayağını düzenler. Patentin kullanıldığına ya da kullanılamadığına ilişkin beyan, SMK md. 130/2'de belirtilen süre içinde Kuruma sunulur, Sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır. Bu süre içinde kullanıldığına dair bildirim yapılmayan patentler de Bültende yayımlanır.

İkinci cümle uygulamada gözden kaçar. Bildirimde bulunulmayan patentlerin Bültende yayımlanması, kullanmama durumunu kamuya duyurur. Zorunlu lisans talep etmek isteyen üçüncü kişi için bu yayım, hazır bir başlangıç delilidir.

Bildirim yapılmış olması patentin kullanıldığını ispat etmez; ancak ispat yükünün dağılımını değiştirir. Sicile kayıtlı kullanım beyanı bulunan patent sahibi, mahkemede beyanını destekleyen fatura, üretim kaydı ve satış verisiyle savunmasını kurar. Beyan hiç yapılmamışsa savunma sıfırdan inşa edilir.

---

4. Haklı Sebep Savunması

Kullanmama her zaman patent sahibinin aleyhine sonuçlanmaz. Yönetmelik md. 117/7, patentin kullanılamamasının haklı sebeplerini örnekleyerek sayar: objektif nitelik taşıyan ruhsatlandırma, standartlara uygunluk ve değişik alanlarda yeni uygulamaların yapılmasına ihtiyaç duyma gibi teknik, ekonomik veya hukuki sebepler. Bu sebepler patent sahibinin kontrolü ve iradesi dışındaki sebepler olarak kabul edilir.

Savunmanın gücü belgesel dayanağından gelir. İlaç ve tıbbi cihaz alanında ruhsat başvuru dosyası ve kurum yazışmaları, düzenlemeye tabi ürünlerde standart uygunluk sürecine ilişkin belgeler, sektörel izin gerektiren alanlarda başvuru tarihleri dosyaya konulmalıdır.

Haklı sebep sayılmayanlar da nettir: finansman bulunamaması, pazarın beklenenden küçük çıkması, ticari önceliklerin değişmesi. Bunlar patent sahibinin kendi işletme kararlarına ilişkindir ve kontrolü dışındaki sebep sayılmaz.

---

5. Zorunlu Lisans Talebiyle Karşılaşıldığında

Kullanmama gerekçesiyle zorunlu lisans talebi mahkemeye yapılır. SMK md. 129/2 uyarınca talep sahibi, patent sahibinden makul ticari şartlar altında lisans istemesine rağmen makul bir süre içinde alamadığına dair kanıtı talebine eklemek zorundadır.

Patent sahibine, mahkemenin gönderdiği talep ve eklerine karşı delilleriyle birlikte görüşlerini sunması için bir ay süre verilir. Mahkeme, görüşleri talep sahibine tebliğ ettikten sonra bir ay içinde karar verir ve bu süre uzatılamaz. Sürelerin kısalığı, savunma dosyasının talep gelmeden önce hazır olmasını gerektirir.

Sözleşmeye dayalı lisansla karşılaştırma için patent lisans sözleşmesi nasıl yapılır sorusu ayrı bir çerçeve sunar.

---

Uygulamada

Kullanım zorunluluğu, portföy yönetiminde takvimle çözülen bir konudur. Her patent için iki tarih izlenmelidir: belge yayım tarihi ve başvuru tarihi. Bu iki tarihten hesaplanan sürelerin geç sona ereni, kullanım beyanının son tarihidir.

Kullanım dosyası da baştan kurulmalıdır. Patentin hangi ürün veya usulde uygulandığını gösteren teknik eşleştirme notu, üretim ve satış kayıtları ile lisans sözleşmeleri tek bir klasörde tutulduğunda, zorunlu lisans talebine bir ay içinde cevap vermek mümkün olur.

Kullanılmayacağı anlaşılan patentler için üç seçenek vardır: lisans vererek kullanımı üçüncü kişi üzerinden gerçekleştirmek, patenti devretmek veya yıllık ücret ödemeyi durdurarak hakkı sona erdirmek. Yıllık ücret rejiminin sonuçları için patent yıllık ücretini ödemezsem ne olur sorusuna bakılabilir.

---

İlgili içerikler için bkz. Patent Hukuku Rehberi, Patent Lisans Sözleşmesi Nasıl Yapılır, Patent Yıllık Ücretini Ödemezsem Ne Olur, Patent Hukuku.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 129, md. 130, md. 133, RG 10.01.2017/29944; Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik md. 117, RG 24.04.2017/30047. ↩