Patentte Rüçhan Hakkı Nedir?

Patentte Rüçhan Hakkı Nedir?

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Rüçhan hakkı, bir ülkede yapılan ilk patent başvurusunun tarihini, belirli bir süre içinde başka ülkelerde yapılan sonraki başvurulara taşıyan öncelik hakkıdır. Paris Sözleşmesi'nden kaynaklanan süre patent ve faydalı model bakımından on iki aydır. Talep usulüne uygun ileri sürüldüğünde yenilik ve buluş basamağı değerlendirmesi, sonraki başvurunun fiili tarihine göre değil rüçhan tarihine göre yapılır¹.

Bu mekanizma, ülkesellik ilkesinin yarattığı zaman baskısını hafifletir. Buluş sahibi, bütün ülkelerde aynı gün başvuru yapmak zorunda kalmaz; ilk başvurudan sonra bir yıl boyunca hangi pazarlarda koruma isteyeceğine karar verebilir.

---

1. Sürenin Hesabı ve Talebin Usulü

On iki aylık süre, ilk usulüne uygun başvurunun yapıldığı tarihten işlemeye başlar. Süre içinde yapılan sonraki başvuru, ilk başvurunun tarihi itibarıyla değerlendirilir. Süre niteliği itibarıyla kesindir; kaçırıldığında öncelik kaybolur ve sonraki başvuru yalnızca kendi fiili tarihiyle korunur.

Rüçhan kendiliğinden işlemez. Talep, sonraki başvuruyla birlikte ileri sürülmeli ve ilk başvurunun tarihini, numarasını ve ülkesini gösteren rüçhan belgesi süresi içinde sunulmalıdır. Belge sunulmazsa, süre içinde başvurulmuş olsa dahi rüçhan talebi yapılmamış sayılır.

Bir başvuruda birden çok rüçhan ileri sürülebilir. Aynı buluşun farklı unsurları için farklı tarihlerde yapılmış birden çok ilk başvuru varsa, her unsur kendi rüçhan tarihinden yararlanır. Bu durumda yenilik değerlendirmesi istem bazında farklı tarihlere göre yapılır ve dosyada hangi unsurun hangi rüçhandan yararlandığı ayrıştırılabilir olmalıdır.

Önemli: Rüçhan hakkı yalnızca ilk başvuruda açıklanmış olan konuyu taşır. Sonraki başvuruda isteme eklenen ve ilk başvuruda karşılığı bulunmayan bir unsur, rüçhan tarihinden yararlanamaz. Bu unsur bakımından değerlendirme, sonraki başvurunun fiili tarihine göre yapılır ve arada yayımlanan dokümanlar tekniğin bilinen durumuna girer.

---

2. Rüçhan Talebinin Hukuki Sonucu

Rüçhanın tek ama belirleyici bir sonucu vardır: değerlendirmenin referans anını geriye çeker. SMK md. 83 uyarınca yenilik incelemesi, başvuru tarihinden önce toplumca erişilebilir kılınmış bilgiler üzerinden yapılır. Geçerli bir rüçhan talebiyle bu tarih ilk başvuru tarihi olur.

Bunun üç pratik yansıması vardır. Birincisi, on iki aylık süre içinde üçüncü kişilerin yaptığı başvurular rüçhan sahibine karşı önceki hak oluşturmaz. İkincisi, aynı dönemde yayımlanan bilimsel yayınlar veya ürün tanıtımları yenilik engeli sayılmaz. Üçüncüsü, buluş sahibinin ilk başvurudan sonra yaptığı kendi yayımı da sonraki başvuruyu sakatlamaz.

Rüçhan tarihi ayrıca hükümsüzlük davasında belirleyici olur. Davacı önceki tekniği rüçhan tarihinden sonraki bir dokümanla ispatlamaya çalışırsa iddia dayanaksız kalır. Bu nedenle patent dosyasının ilk incelemesinde rüçhan zincirinin doğrulanması, savunmanın ilk adımıdır.

Rüçhan koruma süresini uzatmaz. Yirmi yıllık patent süresi, rüçhan tarihinden değil sonraki başvurunun tarihinden işlemeye başlar. Rüçhan yalnızca patentlenebilirlik değerlendirmesini etkiler.

---

3. Sergi Rüçhanı

Öncelik hakkının ikinci türü sergi rüçhanıdır. Buluş, resmi veya resmen tanınan bir sergide teşhir edilmişse, teşhir tarihi öncelik doğurabilir. Bu yol, ürününü ilk kez bir fuarda tanıtan işletmelere o andan itibaren koruma zinciri kurma imkanı verir.

Sergi rüçhanında iki koşul esastır. Serginin niteliği belgelenmelidir: sergiyi düzenleyen kurumdan alınan, buluşun sergilendiği tarihi ve konusunu gösteren resmi belge sunulur. Süre koşulu da aynı şekilde işler; teşhir tarihinden itibaren yasal süre içinde başvuru yapılmalıdır.

Sergi rüçhanı, buluşun açıklanması sorununa da temas eder. SMK md. 84 uyarınca başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde buluş sahibince yapılan açıklamalar patentlenebilirliği etkilemez. Fuar tanıtımı bu hoşgörü penceresinden yararlanabilir; ancak pencere yalnızca Türkiye bakımından güvence sağlar ve pek çok ülkede benzer bir esneklik bulunmaz. Erken tanıtımın sonuçları için patent başvurusundan önce buluşumu açıkladım ne olur başlığındaki değerlendirme izlenebilir.

---

4. Sürenin Kaçırılmasının Sonucu

On iki aylık süre dolduğunda geriye dönüş yoktur. Sonraki başvuru yapılabilir, ancak fiili tarihiyle değerlendirilir. Bu durumda ilk başvurunun kendisi bir sorun kaynağına dönüşür.

Zincir şöyle işler: ilk başvuru, öncelik tarihinden itibaren on sekiz ayın sonunda yayımlanır. Yayım, buluşun kamuya sunulmasıdır ve tekniğin bilinen durumuna dahil olur. Rüçhan süresi kaçırılıp yayımdan sonra yeni bir başvuru yapılırsa, buluş sahibinin kendi ilk başvurusu sonraki başvuru için yenilik engeli haline gelir. Kendi yayımına karşı korumasız kalmak, uygulamada en maliyetli hatalardan biridir.

Yurt dışı koruma bakımından sonuç daha ağırdır. Süre kaçırıldığında buluş, başvuru yapılmayan ülkelerde serbestçe üretilebilir hale gelir ve o pazarlarda hukuki dayanak kalmaz. Ülke seçimini erteleme ihtiyacı varsa, on iki aylık süre içinde uluslararası bir başvuru yaparak karar süresi genişletilebilir. Bu yolun işleyişi PCT uluslararası patent başvurusu nedir başlığında, Avrupa üzerinden yürüyen usul ise Avrupa patentinin Türkiye'de geçerli kılınması başlığında yer alır.

---

Uygulamada

Rüçhan yönetimi bir takvim işidir ve pratikte iki kritik tarih izlenir: ilk başvurudan itibaren on ikinci ayın sonu ve on sekizinci ayda gerçekleşecek yayım. On ikinci ay dolmadan hangi ülkelerde koruma isteneceğine karar verilmeli, karar verilemiyorsa uluslararası başvuru yoluyla süre genişletilmelidir.

En sık yapılan hata, ilk başvuruyu yeterli olgunlukta yapmamaktır. Rüçhan yalnızca ilk başvuruda açıklanan konuyu taşıdığından, aceleyle hazırlanmış eksik bir tarifname, sonraki başvurudaki geliştirmelerin rüçhandan yararlanmasını engeller. Sonuçta dosyada iki farklı referans tarihi doğar ve yenilik incelemesi parçalı hale gelir.

İkinci hata belge ihmalidir. Rüçhan talebi başvuru formunda işaretlenir ama rüçhan belgesi süresinde sunulmaz. Süre içinde başvurulmuş olması bu eksikliği gidermez; talep yapılmamış sayılır ve öncelik kaybolur.

Uyuşmazlık tarafında ise rüçhan zinciri bir savunma aracıdır. Hükümsüzlük davasında davalı, davacının dayandığı önceki teknik dokümanının tarihini rüçhan tarihiyle karşılaştırır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulamasında, usulüne uygun talep edilmiş rüçhanın önceki hak sıralamasında dikkate alınması esastır. Bu nedenle dosyanın ilk incelemesinde rüçhan belgeleri ve tarihleri doğrulanmadan teknik tartışmaya girilmemelidir.

---

İlgili içerikler için bkz. PCT Uluslararası Patent Başvurusu Nedir, Avrupa Patentinin Türkiye'de Geçerli Kılınması, Patent Hukuku Rehberi, Patent Hukuku.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 83, md. 84, md. 90, RG 10.01.2017/29944; Sınai Mülkiyetin Himayesine Mahsus Paris Sözleşmesi md. 4. ↩