Fahiş Cezai Şart Hâkim Tarafından İndirilir mi?

Fahiş Cezai Şart Hâkim Tarafından İndirilir mi?

İlgili çalışma alanı → İnşaat ve Gayrimenkul Hukuku: İnşaat sözleşmelerinde cezai şart, gecikme ve temerrüt uyuşmazlıkları için çalışma alanı.

Kısa cevap: Evet. 6098 sayılı Kanun md. 182 uyarınca taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir; ancak hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir. İndirim için borçlunun ayrıca talepte bulunması gerekmez, çünkü hüküm kamu düzenine ilişkindir. Buna karşılık ticari işinde cezai şart öngören tacir borçlu bakımından indirim uygulaması dardır; tacir, basiretli davranma yükümlülüğü karşısında kendi öngördüğü cezadan kolayca kurtulamaz.

---

Hukuki Dayanak

6098 sayılı Kanun md. 182 üç kural getirir. Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler. Asıl borç geçersizse ya da borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsız hâle gelmişse cezanın ifası istenemez. Son fıkra ise hâkime, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirme yetkisi verir.

Cezanın zarardan bağımsız istenebilmesi 6098 sayılı Kanun md. 180'den doğar: alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir. Zarar ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusurunu ispat etmedikçe aşan kısmı isteyemez. İndirim yetkisi, bu güçlü sonucun dengeleyicisidir.

---

Hâkim Neye Bakar

İndirim değerlendirmesinde ölçütler somut olaya göre uygulanır. Uygulamada dikkate alınan başlıca noktalar şunlardır: cezanın işin toplam bedeline oranı, borcun ifa edilen kısmının ağırlığı, gecikmenin süresi ve sebebi, alacaklının fiilen uğradığı zarar, tarafların ekonomik durumu ve borçlunun kusurunun derecesi.

İnşaat sözleşmelerinde günlük ya da aylık işleyen cezalarda toplam tutar zamanla iş bedelini aşabilir. Böyle hâllerde indirim tartışması kaçınılmaz olur.

Önemli: Sözleşmede yazan başlık, hükmün niteliğini tek başına belirlemez. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin 22.04.2026 tarihli ve 2025/2335 E., 2026/1641 K. sayılı kararında, cezai şart başlığıyla düzenlenen günlük döviz bedeli gecikme tazminatı niteliğinde kabul edilmiştir. Nitelendirme değişince indirim rejimi de değişir; gecikme tazminatında zararın miktarı öne çıkar.

---

Tacir Borçlu Bakımından Sınır

Cezai şart indiriminin en tartışmalı yönü tacir borçludur. 6102 sayılı Kanun md. 18 uyarınca her tacir, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorundadır. Yüklenici şirket, kendi ticari işinde öngördüğü cezayı sonradan aşırı sayarak sorumluluğunu kolayca daraltamaz.

Bu yaklaşım gecikme savunmalarına da yansır. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin 09.10.2025 tarihli ve 2024/3160 E., 2025/3341 K. sayılı kararında, basiretli bir tacir gibi davranması gereken yüklenicinin alt yüklenicinin işi terk etmesini inşaat süresinin uzamasında haklı sebep olarak arsa sahibine karşı ileri süremeyeceği benimsenmiştir.

---

Kefil Bakımından Ayrı Bir Sorun

Cezai şartın üst sınırının yazılmaması, kefalet yönünden ayrı bir geçersizlik doğurur. Anılan 2025/2335 esas sayılı kararda, günlük olarak belirlenen ancak toplamda ne kadar sorumluluk doğuracağı belirsiz bırakılan ceza düzenlemesinin kefilin üstleneceği sorumluluğun kapsamını belirli hâle getirmediği, bu nedenle kefalet yönünden geçerlilik şartının karşılanmadığı kabul edilmiştir.

Yüklenici ortağının ya da yöneticisinin müteselsil kefil yapıldığı sözleşmelerde azami sorumluluk tutarının rakamla yazılması bu yüzden zorunludur.

Uygulamada

En sık yapılan hata, yüksek bir cezai şart yazıldığında bunun her koşulda tahsil edileceğini sanmaktır. İş bedeliyle orantılı ve üst sınırı belirlenmiş bir ceza, abartılı bir rakamdan çoğu zaman güçlü koruma sağlar.

İkinci hata, cezanın ifaya ekli mi seçimlik mi olduğunun yazılmamasıdır. 6098 sayılı Kanun md. 179 uyarınca ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir; bu niteliğin sözleşmede açıkça belirtilmesi tartışmayı baştan kapatır.

Cezai şartın geçerlilik koşulları için Kat Karşılığı İnşaat Sözleşmesinde Cezai Şart Geçerli midir sorusuna, gecikme tazminatıyla ilişki için Kat Karşılığı İnşaatta Gecikme Tazminatı Nasıl Hesaplanır sorusuna bakılabilir.

---

İlgili içerikler için bkz. İnşaat ve Gayrimenkul Hukuku, Yüklenici Temerrüdünde Gecikme Tazminatı, Cezai Şart ve Eksik İş Bedeli, Kat Karşılığı İnşaatta Gecikme Tazminatı ve Alt Yüklenici Savunması.