Patent Lisansı Sözleşmesi: Hukuki Niteliği, Hükümsüzlüğün Sözleşmeye Etkisi ve Lisans Alanın Dava Hakkı

Giriş

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı — Patent başvurusu, lisanslama ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Patent sahibi, buluşunu bizzat işletmek yerine, bir başkasına belirli şartlarla kullandırabilir. Bu ilişkinin sözleşmesel biçimi patent lisansıdır. Doktrinde patent lisansı sözleşmesi, "patent hakkının devredilmeden, yalnızca kullanım yetkisinin belirli süre ve kapsamla bir başkasına tanındığı" iki tarafa borç yükleyen karma nitelikli bir sözleşme olarak tanımlanır¹. Kullanım hakkının bu şekilde devri, patent sahibinin yatırım yapmadığı pazarlarda ekonomik değer elde etmesine, lisans alanın ise araştırma-geliştirme maliyetine katlanmadan teknolojiye erişmesine imkan tanır.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK), patent lisansını iki ayrı kurum olarak düzenler. Birincisi, tarafların iradesine dayanan sözleşmesel (iradi) lisanstır; SMK'nın sınai mülkiyet haklarına ilişkin ortak hükümlerinde, özellikle 148, 149, 155 ve 158. maddelerinde çerçevesi çizilir. İkincisi ise patent sahibinin rızası dışında, mahkeme, Rekabet Kurulu veya Bakanlar Kurulu kararıyla kurulan zorunlu lisanstır (SMK m. 129-137)². Bu iki kurumun karıştırılmaması önemlidir: zorunlu lisans, sözleşme özgürlüğünün ciddi bir istisnasını oluştururken³, sözleşmesel lisans tarafların serbest iradesine dayanır ve TBK'nın satış, adi ortaklık ve hasılat kirasına ilişkin hükümleriyle de kesişen karma bir sözleşme rejimine tabidir⁴.

Bu makalede, patent hakkının sözleşmesel yoldan lisanslanmasının hukuki çerçevesi; kurulması, tescili, inhisari/adi ayrımı, patentin hükümsüzlüğünün sözleşmeye etkisi ve lisans alanın dava açma hakkı bakımından, güncel Yargıtay içtihadı ışığında incelenmektedir.

---

I. İradi Lisans ile Zorunlu Lisansın Ayrımı

Sözleşmesel lisansta patent hakkı sahibinin mülkiyeti devam eder; yalnızca kullanım yetkisi, sözleşmede belirlenen kapsam ve süreyle karşı tarafa tanınır. Güneş'in ifadesiyle, "iradi lisans sözleşmesi ile patent hakkı devredilmiş olmaz, ancak kullanımı bakımından yetki verilmiş olur"⁵. Zorunlu lisans ise "patent sahibinin iradesi dışında, yetkili otorite tarafından tek taraflı olarak" kurulur⁶ ve SMK m. 129'da sayılan üç sınırlı halle (kullanmama, bağımlı patent, kamu yararı/ihracat) sınırlıdır⁷.

Bu ayrımın pratik önemi büyüktür. Zorunlu lisansta bedel, süre ve kapsam mahkeme veya idari makam tarafından belirlenirken; sözleşmesel lisansta bu unsurlar tarafların serbest müzakeresine bırakılır. Ayrıca zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir (SMK m. 133/1), oysa sözleşmesel lisansta taraflar inhisari lisans üzerinde anlaşabilir. İki kurum arasındaki sınırın önemi, patent sahibinin sözleşme yapmaya yanaşmaması halinde ortaya çıkar: sözleşmesel müzakere başarısız olduğunda, ilgili kişi ancak SMK m. 129'daki sınırlı sebeplerden birine dayanarak mahkemeden zorunlu lisans talep edebilir; bu yol, sözleşmesel lisansın yerini tutan genel bir çare değildir⁸.

---

II. Sözleşmesel Lisansın Kurulması ve Şekli

A. Kanuni Dayanak: SMK m. 148

Patent lisansının sözleşmesel kurulması, SMK'nın sınai mülkiyet haklarına ilişkin ortak hükümler bölümünde, m. 148/1 ile düzenlenir:

"Sınai mülkiyet hakkı devredilebilir, miras yolu ile intikal edebilir, lisans konusu olabilir, rehin verilebilir, teminat olarak gösterilebilir, haczedilebilir veya diğer hukuki işlemlere konu olabilir."⁹

Aynı maddenin dördüncü fıkrası, lisans dahil bu hukuki işlemlerin yazılı şekle tabi olduğunu düzenler¹⁰. Yazılı şekil, ispat değil geçerlilik şartıdır; şekle aykırı yapılan bir lisans sözleşmesi, taraflar arasında dahi hüküm doğurmaz. SMK Uygulama Yönetmeliği m. 116/1 bu genel çerçeveyi patent özelinde somutlaştırır: "Patent başvurusunun veya patentin kullanma hakkı, lisans sözleşmesine konu olabilir."¹¹

B. Sicile Tescil ve İyiniyetli Üçüncü Kişi

SMK m. 148/5 uyarınca hukuki işlemler, taraflardan birinin talebi, ücretin ödenmesi ve yönetmelikle belirlenen diğer şartların yerine getirilmesi halinde sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır; sicile kaydedilmeyen hukuki işlemlerden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez¹². SMK Uygulama Yönetmeliği m. 116/2, tescil için talep formu, lisans sözleşmesi (yabancı dilde ise yeminli tercüme ile birlikte) ve ücretin ödendiğine dair bilginin Kuruma sunulmasını arar¹³.

Bu kuralın pratik sonucu nettir: patent üçüncü bir kişiye devredilir veya ikinci bir lisans verilirse, sicile kaydedilmemiş önceki lisans, yeni malike veya ikinci lisans alana karşı ileri sürülemez. Lisans alan açısından tescil, sözleşmenin geçerliliğinin değil, üçüncü kişilere karşı korunmasının güvencesidir.

C. Lisans Verme Teklifi Mekanizması

Patent hukukuna özgü ve marka lisansında karşılığı bulunmayan bir kurum, SMK Uygulama Yönetmeliği m. 117'de düzenlenen lisans verme teklifidir. Patent başvurusu veya patent sahibi, buluşu kullanmak isteyen herkese lisans vereceğine dair beyanını ve ilgili tebliğde belirtilen ücretin ödendiğini gösteren bilgiyi içeren talep formunu Kuruma sunabilir; Kurum bu teklifi sicile kaydeder ve Bültende yayımlar¹⁴. Teklif her zaman geri alınabilir, ancak sicilde inhisari lisans kaydı bulunan bir patent için böyle bir teklif işleme alınmaz; tersine, geçerli bir lisans verme teklifi geri alınmadıkça, aynı patent üzerinde inhisari lisansın sicile tescili mümkün değildir¹⁵. Bu düzenleme, patent sahibinin buluşunu geniş erişime açarak üçüncü kişilerle sözleşme müzakeresini kolaylaştırmasına imkan tanırken, aynı anda bir başkasına inhisari kullanım tanımasının önüne geçer.

---

III. İnhisari ve İnhisari Olmayan (Basit) Lisans Ayrımı

SMK'nın ortak hükümleri, marka lisansında olduğu gibi patent lisansında da inhisari ve inhisari olmayan lisans ayrımını esas alır. İnhisari lisansta, sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa, lisans veren aynı patent üzerinde başka bir lisans veremeyeceği gibi, açıkça saklı tutulmadıkça buluşu bizzat da kullanamaz hale gelebilir. İnhisari olmayan lisansta ise patent sahibi hem kendisi buluşu kullanmaya devam edebilir hem de aynı patent için üçüncü kişilere ayrıca lisans verebilir.

Bu ayrımın en somut hukuki sonucu, dava açma yetkisinde ortaya çıkar (bkz. aşağıda IV). Sözleşmede lisans türü açıkça belirtilmemişse, tarafların iradesi ve fiilî uygulamaları (örneğin patent sahibinin başka kişilere de lisans vermiş olup olmadığı) yorumda belirleyici olur; tereddüt halinde, marka lisansındaki paralel düzenlemeye kıyasen¹⁶, lisans türünün dar yorumlanması ve sözleşmede açıkça inhisari kılınmayan lisansın inhisari olmayan sayılması gerektiği kabul edilir.

---

IV. Patentin Hükümsüzlüğünün Lisans Sözleşmesine Etkisi

A. Kural: Geçmişe Etkili Sonuç ve İstisnası

SMK m. 139/1 uyarınca, patentin hükümsüzlüğüne karar verilmesi halinde, kararın sonuçları geçmişe dönük olarak etkili olur ve patente Kanunla sağlanan koruma hiç doğmamış sayılır. Ancak aynı maddenin ikinci fıkrası, kötüniyet veya ağır ihmalden zarar görenlerin tazminat talepleri saklı kalmak kaydıyla, bu geçmişe etkili sonucun hükümsüzlük kararından önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeleri etkilemeyeceğini düzenler¹⁷:

"Patentin hükümsüzlüğüne karar verilmeden önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeler."

Üçüncü fıkra ise bu sözleşme uyarınca ödenmiş bedelin, hakkaniyet gereğince kısmen veya tamamen iadesinin talep edilebileceğini öngörür¹⁸. Bu düzenleme, 551 sayılı mülga Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin (551 sayılı KHK) 131. maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendindeki kuralın SMK'daki karşılığıdır¹⁹; kanun koyucu, patentin sonradan hükümsüz kılınmasının, o tarihe kadar iyiniyetle uygulanmış bir lisans ilişkisini baştan geçersiz kılmasının ticari güvenliği zedeleyeceğini gözetmiştir.

B. Yargıtay Uygulaması: Fesih ve Karar Düzeltme

Konunun güncel Yargıtay uygulamasındaki yansıması, bir patent lisans sözleşmesinin haklı nedenle feshedilip feshedilmediğine ilişkin bir uyuşmazlıkta görülür. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 09.01.2024 tarihli, E. 2023/5571, K. 2024/109 sayılı karar düzeltme kararında, taraflar arasındaki patent lisans sözleşmesinin, lisans alanın sözleşmesel yükümlülüklerini (tesisin kurulumunu lisans verenin kontrolünde yapma yükümlülüğü) ihlal ettiği gerekçesiyle haklı nedenle feshedildiğinin tespiti istenmiştir²⁰. Daire, uyuşmazlığı nitelendirirken ilgili hukuku doğrudan SMK m. 139/2-b'ye dayandırmış ve şu değerlendirmeyi yapmıştır:

"Dosyadaki yazılara, Mahkeme kararında belirtilip Yargıtay ilamında benimsenen gerektirici sebeplere göre, davalılar vekilinin 1086 sayılı Kanun'un 440 ıncı maddesinde sayılan hallerden hiçbirisini ihtiva etmeyen karar düzeltme isteminin reddi gerekir."²¹

Kararın ilgili hukuk bölümünde açıkça "6769 sayılı Kanun'un 139 uncu maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendi" ile mülga 551 sayılı KHK'nın 78. maddesinin birlikte anıldığı görülür²²; bu, Dairenin SMK döneminde açılan veya SMK döneminde karara bağlanan patent sözleşmesi uyuşmazlıklarında, eski KHK dönemine ait içtihadı SMK'nın karşılık gelen hükmüne taşıyarak uyguladığını göstermektedir. Nitekim aynı Dairenin, sözleşmenin 551 sayılı KHK döneminde kurulduğu başka bir uyuşmazlıkta verdiği 25.09.2023 tarihli, E. 2022/476, K. 2023/5316 sayılı kararında da, patentin hükümsüzlüğünün lisans bedelinin tahsiline etkisi, doğrudan 551 sayılı KHK m. 131/2-b hükmü uyarınca değerlendirilmiş ve hükümsüzlüğün sözleşmenin geçerliliğini etkilemeyeceği, ancak sözleşmenin fiilen uygulandığı sürenin hakkaniyet indirimi bakımından gözetilmesi gerektiği vurgulanmıştır²³. SMK m. 139/2-b ile 551 sayılı KHK m. 131/2-b arasındaki bu süreklilik, hükmün özünün KHK döneminden bu yana korunduğunu, ancak SMK ile madde numarasının değiştiğini teyit eder.

---

V. Lisans Alanın Dava Açma Hakkı

A. SMK m. 158'in Getirdiği Kademeli Sistem

Sınai mülkiyet hakkına tecavüz halinde kimin dava açabileceği, SMK m. 158'de patent, marka ve tasarım için ortak biçimde düzenlenir. Hüküm, lisans türüne göre kademeli bir yetki sistemi kurar:

"Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa inhisari lisansa sahip olan kişi, üçüncü bir kişi tarafından sınai mülkiyet hakkına tecavüz edilmesi durumunda, hak sahibinin bu Kanun uyarınca açabileceği davaları, kendi adına açabilir."²⁴

İnhisari olmayan (basit) lisans alan için ise ikinci fıkra farklı bir usul öngörür: dava açma hakkı sözleşmede açıkça sınırlandırılmamışsa, lisans alan önce hak sahibinden dava açmasını talep eder; hak sahibi bu talebi kabul etmez veya bildirimden itibaren üç ay içinde dava açmazsa, lisans alan bildirimi de ekleyerek kendi adına ve kendi menfaatleri ölçüsünde dava açabilir²⁵. Üçüncü fıkra, ciddi bir zarar tehlikesi bulunması halinde, üç aylık sürenin beklenmesine gerek kalmaksızın ihtiyati tedbir talep edilebileceğini düzenler²⁶.

B. İnhisari Lisans Sahibi Olmama: Aktif Husumet Sonucu

Bu kademeli sistemin bir başka yüzü, inhisari lisans sahibi olmayan bir kişinin, sınai mülkiyet hakkına dayalı dava açamayacağıdır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 26.03.2026 tarihli, E. 2025/4776, K. 2026/1713 sayılı kararı, bu ilkeyi somut biçimde uygular. Uyuşmazlıkta, dava konusu markaların davacı şirketin yetkilisi adına tescilli olduğu, davacı şirketin ise markanın kendisi değil kullanıcısı olduğu tespit edilmiştir. İlk derece mahkemesi, "dava konusu taleplerin davacı şirket tarafından ileri sürülebilmesi için davacının dava konusu markanın inhisari lisans sahibi olması gerektiği, dosya kapsamında böyle bir iddia ve ispat olmadığı için marka sahibi olmayan davacının markaya tecavüz ve buna bağlı olarak tazminat davaları açamayacağı" gerekçesiyle davayı aktif husumet yokluğundan reddetmiş, bu karar istinaf ve temyiz incelemelerinden geçerek onanmıştır²⁷.

Karar doğrudan marka hakkına ilişkin olmakla birlikte, dayandığı SMK m. 158 hükmü, sınai mülkiyet haklarına ilişkin ortak hükümler arasında yer aldığından patent lisansı bakımından da aynı sonucu doğurur: sözleşmesel ilişkide inhisari lisans sahibi olduğunu iddia ve ispat edemeyen bir kullanıcı, patent hakkına tecavüz iddiasıyla kendi adına dava açamaz; en fazla, inhisari olmayan lisans alanın tabi olduğu bildirim ve bekleme usulüne başvurabilir. Uygulamada bu, lisans sözleşmesinde lisans türünün açıkça ve tereddütsüz biçimde yazılmasının, yalnızca kullanım kapsamını değil, dava ehliyetini de belirlediği anlamına gelir.

---

VI. Sonuç

Patent lisansı sözleşmesi, SMK'nın ortak hükümleri (m. 148, 149, 155, 158) ile sözleşmesel bir çerçeveye oturtulmuş; bu çerçeve, patent sahibinin iradesi dışında kurulan zorunlu lisans kurumundan (m. 129-137) hem kaynağı hem de hukuki sonuçları bakımından ayrılmaktadır²⁸. Sözleşmenin yazılı şekilde kurulması geçerlilik şartı, sicile tescili ise üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik şartıdır. Patent hukukuna özgü lisans verme teklifi mekanizması, inhisari lisans tescili ile bir arada var olamayacak biçimde tasarlanmıştır.

Güncel Yargıtay içtihadı iki noktada özellikle belirleyicidir. İlk olarak, patentin sonradan hükümsüz kılınması, SMK m. 139/2-b uyarınca, hükümsüzlük kararından önce yapılmış ve uygulanmış lisans sözleşmesinin geçerliliğini geriye etkili biçimde ortadan kaldırmaz; yalnızca ödenen bedelin hakkaniyet ölçüsünde iadesi gündeme gelebilir. İkinci olarak, SMK m. 158'in kademeli sistemi uyarınca, inhisari lisans sahibi olduğunu ispat edemeyen bir lisans alan, tecavüz iddiasıyla kendi adına dava açamaz; bu sonuç, dava ehliyetinin sözleşmede lisans türünün açıkça belirtilmesine ne denli bağlı olduğunu göstermektedir. Patent lisansı sözleşmesi hazırlanırken lisans türünün, sicile tescil yükümlülüğünün ve patentin hükümsüzlüğü ihtimaline karşı bedel iadesi rejiminin açıkça düzenlenmesi, ileride ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların önlenmesinde belirleyici rol oynamaktadır.

Konuyla bağlantılı olarak Zorunlu Patent Lisansı ve Rekabet makalesinde zorunlu lisansın rekabet hukuku boyutu, Marka Lisans Sözleşmesi makalesinde ise paralel kurumun marka hukukundaki uygulanışı incelenmektedir. Patent hukukuna dair genel çerçeve için Patent Hukuku Rehberi sayfasına, hizmetlerimiz için Patent Hukuku çalışma alanına bakılabilir.

---

Kaynakça

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (RG 10.01.2017/29944).

Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik (RG 24.04.2017/30047).

551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (mülga).

Güneş, İlhami, "Sınai Mülkiyet Kanunda Zorunlu Lisans", Ankara Barosu Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi (FMR), Yıl 18, C. 19, S. 2017/1 (26 Nisan Dünya Fikri Mülkiyet Günü Özel Sayısı), s. 47-56.

Ortan, A. Necip, Patent Lisansı Sözleşmesi (Ankara 1979).

Özsoy, H. Saadet, Türk Hukukunda Patent Lisans Sözleşmesi (Ankara 2011).

Tekinalp, Ünal, Fikri Mülkiyet Hukuku (İstanbul 2004).

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/5571, K. 2024/109, 09.01.2024.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/476, K. 2023/5316, 25.09.2023.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2025/4776, K. 2026/1713, 26.03.2026.

---

Dipnotlar

1. Güneş, "Sınai Mülkiyet Kanunda Zorunlu Lisans", FMR 2017/1, s. 49; "Bu sözleşmeler, iki tarafa da hak ve borçlar yükleyen, karma nitelikli sözleşmelerdendir." ↩

2. SMK m. 129-137; zorunlu lisansın kullanmama, bağımlı patent ve kamu yararı/ihracat olmak üzere üç ayrı sebebe dayandırılabileceğine ilişkin düzenleme. ↩

3. Güneş, FMR 2017/1, s. 54; "Sözleşme özgürlüğü özel hukukta geçerli temel bir ilke olduğu halde zorunlu lisans bunun ciddi bir istisnasıdır." ↩

4. Güneş, FMR 2017/1, s. 49; uyuşmazlıklara SMK hükümleri yanında TBK'nın satış (m. 207-281), adi ortaklık (m. 620-648) ve hasılat kirası (m. 357-378) hükümlerinin de uygulanabileceğine ilişkin tespit. ↩

5. Güneş, FMR 2017/1, s. 49. ↩

6. Güneş, FMR 2017/1, s. 47 (Özet). ↩

7. SMK m. 129(2); zorunlu lisansın kullanmama, bağımlı patent ve eczacılık ürünleri ihracatı olmak üzere üç halde mahkeme kararıyla tanınabileceği. ↩

8. Güneş, FMR 2017/1, s. 55; zorunlu lisans başvurusunda, patent sahibinin ihtiyari lisansa yanaşmadığına ilişkin kanıtın dosyaya eklenmesinin arandığı, dolayısıyla önce sözleşmesel yolun denenmesi gerektiği. ↩

9. SMK m. 148/1. ↩

10. SMK m. 148/4; "Hukuki işlemler, yazılı şekle tabidir." ↩

11. Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m. 116/1. ↩

12. SMK m. 148/5. ↩

13. Yönetmelik m. 116/2. ↩

14. Yönetmelik m. 117/1 ve 117/3. ↩

15. Yönetmelik m. 117/5 ve 117/6. ↩

16. SMK m. 148/1'in marka lisansı bakımından öngördüğü, lisans türü belirtilmemişse basit lisans sayılacağına ilişkin varsayılan kural; karşılaştırma için bkz. Marka Lisans Sözleşmesi. ↩

17. SMK m. 139/2-b. ↩

18. SMK m. 139/3. ↩

19. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/5571, K. 2024/109, 09.01.2024; kararın "İlgili Hukuk" bölümünde SMK m. 139/2-b ile mülga 551 sayılı KHK m. 78'in birlikte anılması. ↩

20. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/5571, K. 2024/109, 09.01.2024; uyuşmazlık, TR 2010 07003 B sayılı patente ilişkin 04.03.2014 tarihli lisans sözleşmesinin, lisans alanın tesis kurulumunu lisans verenin kontrolü dışında gerçekleştirmesi nedeniyle haklı nedenle feshedildiğinin tespiti istemine ilişkindir. ↩

21. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/5571, K. 2024/109, 09.01.2024, VI. Karar bölümü. ↩

22. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/5571, K. 2024/109, 09.01.2024, "2. İlgili Hukuk" bölümü: "6769 sayılı Kanun'un 139 uncu maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendi. Mülga 551 sayılı KHK'nın 78 inci maddesi." ↩

23. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/476, K. 2023/5316, 25.09.2023; Bölge Adliye Mahkemesi kararında, 551 sayılı KHK m. 131/2-b uyarınca lisans bedeli üzerinde hakkaniyet indirimi yapılması gerektiğinin belirtilmesi, Yargıtay'ca ise sözleşmenin uygulanmış olması nedeniyle toplam bedelin esas alınması gerektiği gerekçesiyle bozulması. ↩

24. SMK m. 158/1. ↩

25. SMK m. 158/2. ↩

26. SMK m. 158/3. ↩

27. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2025/4776, K. 2026/1713, 26.03.2026. ↩

28. SMK m. 129-137 (zorunlu lisans) ile m. 148, 149, 155, 158 (sözleşmesel lisansa ilişkin ortak hükümler) arasındaki sistematik ayrım. ↩