Kişisel Veri Anonim Hale Getirme Nedir?
Anonim hale getirme, KVKK md. 7 kapsamında verinin kimliği belirlenemez kılınmasıdır. Silme ve yok etmeden farkı, teknikler ve geri döndürülebilirlik riski.
Kişisel Veri Anonim Hale Getirme Nedir?
İlgili hizmet sayfası → Fikri Mülkiyet Avukatı: Marka, telif, haksız rekabet ve dijital hukuk uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.
Kısa cevap: Anonim hale getirme, kişisel verinin başka verilerle eşleştirilse dahi hiçbir surette kimliği belirli veya belirlenebilir bir gerçek kişiyle ilişkilendirilemeyecek hale getirilmesidir. İşlem başarıyla tamamlandığında veri, kişisel veri olma niteliğini kaybeder ve KVKK md. 28/1 uyarınca kanun hükümleri uygulanmaz1.
Bu sonuç, anonim hale getirmeyi silme ve yok etmeden ayıran temel farktır: veri kümesi ortadan kalkmaz, kullanılmaya devam eder; kaybolan yalnızca kişiyle bağıdır.
1. Kanuni Çerçeve: KVKK md. 7
KVKK md. 7/1, işlenmesini gerektiren sebeplerin ortadan kalkması halinde kişisel verilerin resen veya ilgili kişinin talebi üzerine silineceğini, yok edileceğini veya anonim hale getirileceğini düzenler. Üç yöntem birbirinin alternatifidir; veri sorumlusu, işleme faaliyetinin niteliğine göre birini seçer.
Yükümlülük iki yoldan doğar. Birincisi resen: saklama süresi dolduğunda veya işleme amacı ortadan kalktığında veri sorumlusu kendiliğinden harekete geçmek zorundadır. İkincisi talep üzerine: ilgili kişi KVKK md. 11 kapsamındaki hakkını kullanarak silme veya yok etme isteyebilir.
İşlemin usul ve esasları Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik ile belirlenir. Yönetmelik ayrıca belirli veri sorumluları için kişisel veri saklama ve imha politikası hazırlama yükümlülüğü öngörür. Politikanın kapsamı kişisel veri saklama ve imha politikası zorunlu mu başlığında ele alınmıştır.
Önemli: Anonim hale getirme, saklama süresini uzatmanın yolu değildir. Veri, işleme amacı devam ettiği sürece kişisel veri olarak tutulur; amaç sona erdiğinde anonimleştirilir. Amaç sürerken yapılan anonimleştirme çoğunlukla eksik kalır, çünkü operasyonel ihtiyaç kimlik bağının bir biçimde korunmasını gerektirir.
2. Silme, Yok Etme ve Anonim Hale Getirme Farkı
Üç kavram sıkça birbirinin yerine kullanılır; hukuki sonuçları farklıdır.
Silme, kişisel verinin ilgili kullanıcılar için hiçbir şekilde erişilemez ve tekrar kullanılamaz hale getirilmesidir. Veri fiziksel olarak ortamda kalabilir; kaybolan erişim yetkisidir. Veri tabanındaki bir kaydın ilgili birimin erişimine kapatılması silme sayılır.
Yok etme, verinin hiç kimse tarafından hiçbir şekilde erişilemez, geri getirilemez ve tekrar kullanılamaz hale getirilmesidir. Fiziksel evrakın parçalanması, manyetik ortamın demanyetize edilmesi veya diskin fiziksel olarak imhası bu kapsamdadır. Yok etmede veri kümesi tamamen ortadan kalkar.
Anonim hale getirme, verinin kalmasına ancak kişiyle ilişkisinin kesilmesine dayanır. İstatistik, raporlama, analiz ve model geliştirme ihtiyacı devam eden veri kümelerinde tercih edilen yöntem budur.
Seçim, ihtiyaç analizine göre yapılır. Veri kümesinin analitik değeri yoksa yok etme en güvenli yoldur. Değeri varsa anonim hale getirme, hem kanuni yükümlülüğü karşılar hem de veriyi kullanılabilir tutar. Ancak bu tercih, aşağıdaki teknik eşiği geçmeyi gerektirir.
3. Teknikler ve Geri Döndürülebilirlik Riski
Anonim hale getirmede kullanılan yöntemler üç grupta toplanır.
Değer düzeyinde müdahaleler. Maskeleme, belirli alanların yıldızlanması veya kaldırılmasıdır. Değişken çıkarma, ayırt edici sütunların tamamen silinmesidir. Bu yöntemler tek başına çoğunlukla yetersizdir.
Toplulaştırma. Bireysel kayıtların gruplandırılarak toplam veya ortalama değerlere dönüştürülmesi. Yaşın yaş aralığına, adresin ilçe düzeyine, tarihin aya indirgenmesi bu kapsamdadır. Toplulaştırma, ayırt ediciliği düşüren en etkili yöntemdir.
İstatistiksel yöntemler. Genelleştirme, karıştırma, gürültü ekleme ve kayıt değişimi gibi tekniklerle veri kümesinin dağılımı korunurken bireysel kayıtların izlenebilirliği kırılır.
Kritik ölçüt, tek başına değil bütün olarak değerlendirmedir. Ad ve kimlik numarası çıkarılmış bir kayıt, doğum tarihi, cinsiyet ve posta kodu birlikte tutulduğunda küçük topluluklarda tek bir kişiye işaret edebilir. Kanunun aradığı ölçüt, verinin başka verilerle eşleştirilse dahi kişiyle ilişkilendirilememesidir; bu nedenle değerlendirme, veri sorumlusunun elindeki diğer veri kümeleri ve kamuya açık kaynaklar dikkate alınarak yapılır.
Kişisel Verileri Koruma Kurulu'nun yerleşik yaklaşımında, geri döndürülebilirliği bulunan işlemler anonim hale getirme sayılmamakta ve veri kişisel veri olarak kabul edilmeye devam etmektedir. Bu tespitin sonucu ağırdır: veri sorumlusu, anonim sandığı bir küme üzerinde KVKK yükümlülüklerini ihlal etmiş duruma düşer.
4. Anonim Verinin Hukuki Statüsü
KVKK md. 28/1-b uyarınca kişisel verilerin resmi istatistik ile anonim hale getirilmek suretiyle araştırma, planlama ve istatistik gibi amaçlarla işlenmesi kanun hükümlerinin dışındadır. Usulüne uygun anonimleştirilmiş veri, kişisel veri olmadığı için aydınlatma, açık rıza, VERBİS bildirimi ve yurt dışına aktarım kurallarına tabi değildir.
Bu statü, veri kümelerinin analitik veya ticari amaçla kullanılmasında geniş bir alan açar. Ancak alanın sınırı sıkıdır ve üç noktada test edilir.
Birincisi ispat yüküdür. Verinin anonim olduğunu ispat veri sorumlusuna aittir. Kullanılan yöntem, uygulanan parametreler ve yeterlilik değerlendirmesi yazılı hale getirilmemişse iddia savunulamaz.
İkincisi anonimleştirme öncesi işlemedir. Anonimleştirme faaliyetinin kendisi bir veri işleme faaliyetidir ve geçerli bir hukuki sebebe dayanmalıdır. Amacı dışında toplanan verinin sonradan anonimleştirilmesi, önceki hukuka aykırılığı ortadan kaldırmaz.
Üçüncüsü aktarımdır. Anonim veri üçüncü kişilere serbestçe aktarılabilir; ancak alıcının elindeki veri kümeleriyle birleştiğinde yeniden kimliklendirme mümkün oluyorsa, aktarılan şey anonim veri değildir. Aktarım öncesi bu risk değerlendirilmelidir.
Uygulamada
İşletmelerin ilk hatası, silme ile anonim hale getirmeyi tek işlem sanmaktır. İlgili kişinin silme talebine karşı verinin anonimleştirilmesi mümkündür ve kanuni yükümlülüğü karşılar; ancak kayıtta bir müşteri numarası veya sipariş kimliği kalmışsa işlem tamamlanmamıştır. Sistem tasarımında en sık gözden kaçan alan, ana kayıt silinse bile log dosyaları, yedekler, veri ambarı kopyaları ve raporlama katmanında kalan izlerdir.
İkinci hata, yedeklerin kapsam dışı bırakılmasıdır. İmha işlemi yedek ortamlarda da yürütülmelidir. Yedeklerde teknik olarak anında silme mümkün değilse, yedeğin geri yüklenmesi halinde ilgili kayıtların yeniden imha edilmesini sağlayan bir prosedür yazılı hale getirilir ve ilgili personele bildirilir.
Üçüncü nokta periyodik imhadır. Yönetmelik, imha yükümlülüğü doğan verilerin ilk periyodik imha işleminde imha edilmesini öngörür ve periyodik imha aralığı azami altı ayı aşamaz. Bu takvim işletilmiyorsa saklama süresi dolan veriler sistemde birikir; her biri ayrı bir ihlal riskidir. İnsan kaynakları süreçlerindeki tipik uygulama özgeçmişleri ne kadar süre saklayabilirim başlığında ele alınmıştır.
Dördüncü nokta belgelendirmedir. Silme, yok etme ve anonim hale getirme işlemlerine ilişkin kayıtlar, başka hukuki yükümlülükler saklı kalmak kaydıyla en az üç yıl saklanır. Bu kayıt, ilgili kişinin talebi sonuçlandırıldığında elde kalan tek ispat aracıdır.
İlgili içerikler için bkz. Haksız Rekabet, Kişisel Verilerin Korunması: Temel Çerçeve ve Yükümlülükler, Kişisel Veri Saklama ve İmha Politikası Zorunlu mu?, Özgeçmişleri Ne Kadar Süre Saklayabilirim?.
Dipnotlar
-
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu md. 3, md. 7, md. 11, md. 28, RG 07.04.2016/29677. ↩
Sonraki dosya · Soru
KVKK Kurul Kararına Karşı Dava Açılabilir mi?
Dosyayı aç →