İş Sözleşmesiyle Buluş Bedeli Hakkından Vazgeçilebilir mi?

İş Sözleşmesiyle Buluş Bedeli Hakkından Vazgeçilebilir mi?

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Hayır. SMK m. 117 uyarınca işverenler, çalışan buluşlarına ilişkin hükümlere aykırı olacak şekilde çalışanların aleyhine düzenleme ve uygulama yapamaz. İş sözleşmesine konulan "çalışanın gerçekleştirdiği tüm buluşlar işverene aittir" veya "çalışan buluş bedeli talep etmeyeceğini kabul eder" biçimindeki kayıtlar bu emredici kurala çarpar. Sözleşme serbestisi, hizmet buluşlarında patent başvurusundan, serbest buluşlarda çalışanın bildiriminden sonra başlar.

---

Sözleşme Serbestisi Ne Zaman Başlar

SMK m. 117 iki ayrı başlangıç anı belirler. Hizmet buluşlarında taraflar, patent verilmesi için yapılacak başvurudan sonra sözleşme yapabilir. Serbest buluşlarda ise çalışanın işverene yapacağı bildirimden sonra sözleşme serbestisi doğar.

Bu ayrımın anlamı şudur: Buluş henüz ortada yokken, iş ilişkisinin kuruluş aşamasında yapılan genel devir ve feragat kayıtları hüküm doğurmaz. Somut bir buluş belirdikten ve kanunun öngördüğü bildirim ile başvuru aşamaları tamamlandıktan sonra taraflar bedel ve ödeme şekli üzerinde serbestçe anlaşabilir.

---

Hakkaniyet Denetimi Nasıl İşler

Emredicilik kuralı tek başına yeterli görülmemiş, ikinci bir denetim katmanı eklenmiştir. SMK m. 117 uyarınca hizmet buluşları ile serbest buluşlar konusunda yapılan sözleşmeler, çalışan buluşlarıyla ilgili emredici hükümlere aykırı olmasa dahi önemli ölçüde hakkaniyetle bağdaşmıyorsa geçersiz sayılır. Aynı kural belirlenen bedel için de geçerlidir.

Buradaki ölçüt "aykırılık" değil "önemli ölçüde hakkaniyetsizlik" olduğundan, denetim sonuç odaklıdır. Buluşun ekonomik değeri ile ödenen bedel arasında ciddi bir orantısızlık varsa, sözleşme biçimsel olarak kanuna uygun olsa bile geçersiz kılınabilir.

---

Altı Aylık İtiraz Süresi

Denetimin usulü dar bir süreye bağlanmıştır. Sözleşmenin veya belirlenmiş olan bedelin hakkaniyete aykırı olduğu hakkındaki itirazlar, iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı olarak ileri sürülebilir.

Bu süre, çalışan tarafında en sık gözden kaçan usuli eşiktir. İş ilişkisi sürerken bedelin düşüklüğüne itiraz etmekten çekinen çalışan, ayrılıştan sonra da altı ayı geçirirse hakkaniyet itirazını kaybeder. Süre iş sözleşmesinin bitiminden işlediğinden, ilişki devam ederken yapılan itirazlar bakımından bir engel yoktur.

---

Uyuşmazlık Nereye Götürülür

Bedelin miktarı ve ödeme şekli üzerinde anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlık tahkim yoluyla çözümlenir. Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik uyarınca süre, tam hak talebinde patent veya faydalı model verildiği tarihten, kısmi hak talebinde işverenin buluştan yararlanmaya başladığı tarihten itibaren iki aydır.¹

Tahkim için yazılı tahkim sözleşmesi bulunması şartı aranmaz; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun tahkime ilişkin hükümleri uygulanır. Yabancılık unsuru taşıyan ihtilaflarda 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu devreye girer. Taraflar tahkim öncesinde arabuluculuğa da başvurabilir.

İşverenin iflası hâlinde ise çalışan buluşundan doğan bedel alacağı imtiyazlı alacaklardandır. Çalışan, bedel alacağı yerine buluşunun serbest buluşa dönüşmesini de talep edebilir. Emredicilik ve hakkaniyet denetiminin doktrindeki çerçevesi için Çalışan Buluşlarında Hak Sahipliği ve Bedel makalesi incelenebilir.

---

İlgili içerikler için bkz. Çalışan Buluşu Bedeli Nasıl Hesaplanır?, Hizmet Buluşunda Yazılı Bildirim ve Tam Hak Talebi ve Patent Hukuku Rehberi.

Dipnotlar

1. Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik, RG 29.09.2017/30195, m. 24. ↩