Çalışan Buluşlarında Hak Sahipliği ve Bedel

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Türkiye'de tescil edilen patentlerin büyük bölümü bir işletme bünyesinde, maaşlı bir mühendisin elinden çıkar. Buluşu yapan ile patenti alan çoğu zaman aynı kişi değildir. Bu ayrışma, sınai mülkiyet hukukunun en sessiz ama en çok dava üreten alanlarından birini kurar: Çalışanın yarattığı teknik çözüm üzerinde kimin hak sahibi olduğu, işverenin bu hakkı hangi usulle kazandığı ve çalışana ne ödeneceği.

Uygulamadaki uyuşmazlıkların neredeyse tamamı iki kaynaktan doğar. Birincisi nitelendirme sorunudur: Buluş hizmet buluşu mu, serbest buluş mu? İkincisi usul sorunudur: Taraflar kanunun öngördüğü bildirim ve hak talebi mekanizmasını işletmiş midir? Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2024-2025 döneminde verdiği kararlar, ikinci sorunun birincisinden daha belirleyici olduğunu gösteriyor. Buluşun kime ait olduğu, çoğu dosyada teknik bir tartışmayla değil, yazılı bir bildirimin yapılıp yapılmadığıyla çözülüyor.

Bu çalışma, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun Çalışanların Buluşları kısmını hak sahipliği, bildirim, bedel ve yargısal denetim eksenlerinde inceler. Patent hukukunun bütünsel çerçevesi için Patent Hukuku Rehberi, başvuru süreci için Patent Başvurusu Nasıl Yapılır sayfası birlikte okunmalıdır.

Hizmet Buluşu ve Serbest Buluş Ayrımı

6769 sayılı Kanun m. 113 çalışan buluşlarını ikiye böler. Hizmet buluşu, çalışanın bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur. Bunun dışında kalan her buluş serbest buluştur.

Tanımın iki bağımsız dayanağı vardır ve bunlar seçimliktir. Birincisi görev bağıdır: Ar-Ge biriminde çalışan bir mühendisin proje kapsamındaki buluşu, iş tanımının doğrudan sonucudur. İkincisi işletme bağıdır: Görev tanımı buluş yapmayı içermeyen bir çalışanın, işletmenin teknik birikimini, laboratuvarını, verisini veya deneme imkânlarını kullanarak ulaştığı çözüm de hizmet buluşu sayılır. Bu ikinci ölçüt uygulamada asıl tartışma alanını oluşturur; çünkü işletme birikiminin "büyük ölçüde" kullanılıp kullanılmadığı nicel değil değerlendirmeye açık bir eşiktir.¹

Kapsam bakımından hükmün üç genişletmesi vardır. Öğrenciler ve ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler hakkında çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların buluşları da aynı rejime tabidir; ancak bu kişilere ödenecek bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz. Buluş konusunun kamu kurumunun kendisi tarafından kullanılması hâlinde ödenecek bedel ise bir defaya mahsus olmak üzere, bedelin ödendiği ay için çalışana ödenen net ücretin on katını aşamaz. Kamu görevlilerinin statü farkının bu rejimi etkilemediği, doktrinde de savunulan görüştür.²

Uygulamada: İş sözleşmesinde "çalışanın gerçekleştirdiği tüm buluşlar işverene aittir" biçimindeki genel devir kayıtları tek başına sonuç doğurmaz. 6769 sayılı Kanun m. 117 uyarınca çalışan buluşlarına ilişkin hükümlere aykırı olacak şekilde çalışan aleyhine düzenleme yapılamaz. Sözleşme serbestisi, hizmet buluşlarında patent başvurusundan, serbest buluşlarda ise çalışanın bildiriminden sonra başlar.

Nitelendirmede Yargısal Ölçüt

Nitelendirme tartışmasında en yakın tarihli örnek, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 29.04.2025 tarihli kararıdır. Davacı, periton diyalizi cihazına ilişkin fikrin ve teknik çizimin tamamen kendisine ait olduğunu, cihazı davalı şirkette işe başlamadan önce geliştirdiğini, dolayısıyla buluşun serbest buluş niteliği taşıdığını ileri sürerek faydalı modelin kendisine devrini, olmazsa hükümsüzlüğünü talep etmiştir.³

İlk derece mahkemesi davayı reddetmiş, gerekçesinde çarpıcı bir ölçüt kurmuştur. Davacının davalı şirkette medikal cihazlar Ar-Ge müdürü olarak atandığı, bu görevin yeni cihaz ve teknoloji geliştirmek olduğu, taraflar arasındaki iş ilişkisinin mahiyetinin de davalının davacıyı işe alarak ve yatırım yaparak yeni cihaz geliştirtmesi olduğu belirlenmiştir. Mahkeme, fikir olarak iş akdinden önce oluşmakla birlikte son haline iş ilişkisi içinde ulaşan ve tarafların iş ilişkisi kurma iradesine bizatihi sebep olan buluşun hizmet buluşu sayılması gerektiği sonucuna varmıştır. Bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiş, Daire kararı onamıştır.

Karar iki bakımdan öğreticidir. Birincisi, buluşun fikir aşamasının iş ilişkisinden önce doğmuş olması nitelendirmeyi tek başına değiştirmez; belirleyici olan buluşun nihai teknik biçimine hangi ortamda ulaştığıdır. İkincisi, iş ilişkisinin kuruluş nedeni nitelendirmede kullanılan bir karinedir. İşveren, bir kişiyi tam da o buluşu geliştirmesi için işe almış ve Ar-Ge yatırımı yapmışsa, ortaya çıkan sonucu serbest buluş saymak iş ilişkisinin ekonomik anlamını boşaltır.

Bu ölçüt, buluşçu tarafında ciddi bir delil yükü doğurur. İş ilişkisinden önce ulaşılmış teknik olgunluğun tarih damgalı biçimde belgelenmesi, aksi hâlde nitelendirmenin işveren lehine kapanması olasıdır. Buluşun açıklanmasının yenilik üzerindeki etkisi için Açıkladığım Buluşun Yeniliği Kaybolur mu? sayfasına bakılabilir.

Bildirim Yükümlülüğü ve Yazılılık Şartı

6769 sayılı Kanun m. 114 uyarınca çalışan, bir hizmet buluşu yaptığında bunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür. Bildirimde teknik problem, çözümü ve buluşun nasıl gerçekleştirildiği açıklanır; buluşun daha iyi anlaşılması için varsa resmi de verilir. Çalışan ayrıca yararlandığı işletme deneyimlerini, diğer çalışanların katkılarını ve kendi katkı payını belirtir. İşveren, bildirimin kendisine ulaştığı tarihi gecikmeksizin ve yazılı olarak bildirmek zorundadır; bildirimde düzeltme istenecekse bu talep iki ay içinde yapılır.

Yazılılık şartının niteliği, uygulamada uzun süre tartışıldı. İşverenin buluştan fiilen haberdar olduğu, hatta buluşu kullanmaya başladığı hâllerde yazılı bildirim aranmasının dürüstlük kuralına aykırı düşeceği ileri sürüldü. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 10.09.2024 tarihli kararı bu tartışmayı kapatmıştır.⁴

Karara konu dosyada işletme müdürü olarak çalışan kişi, kaçak elektrik kullanımını önleyici bir elektrik panosuna ilişkin buluşu kendi adına tescil ettirmiş; işveren ise buluşun hizmet buluşu olduğunu, masrafların şirketçe üstlenildiğini ve diğer çalışanların da Ar-Ge katkısı bulunduğunu savunarak birleşen davada tam hak talebiyle patentin kendi adına tescilini istemiştir. Bölge adliye mahkemesi, hizmet buluşlarında bildirim yükümlülüğünün yazılı olarak yerine getirilmesi gerektiğini, yazılı şekilde yapılmayan bildirimin çalışanın yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını ve usulüne uygun bildirim yapılmaksızın, bildirimden itibaren dört aylık süre geçmeksizin buluşun serbest buluş hâline geldiğinden söz edilemeyeceğini belirlemiştir. Daire bu kararı onamıştır.

Sonuç zincirleme işler. Yazılı bildirim yoksa dört aylık süre işlemeye başlamaz; süre işlemediği için buluş serbest buluşa dönüşmez; buluş serbest olmadığı için çalışanın kendi adına yaptığı tescil usulsüzdür; usulsüz tescile dayanarak da tecavüz veya haksız rekabet iddiası ileri sürülemez. Kararın ayrıntılı çözümlemesi için Hizmet Buluşunda Yazılı Bildirim ve Tam Hak Talebi sayfasına bakılabilir.

Aynı dosyada bedel talebi de aynı gerekçeyle reddedilmiştir. İlk derece mahkemesi, çalışanın kanunun aradığı anlamda yazılı bildirimde bulunmadığını, dolayısıyla bedel isteme hakkını kullanabilmek için gerekli koşulu yerine getirmediğini tespit etmiştir. Bildirim, yalnızca işvereni bilgilendiren bir formalite değil, çalışanın kendi bedel alacağını doğuran usuli koşuldur.

İşverenin Dört Aylık Hak Talebi

6769 sayılı Kanun m. 115 sürecin ekseni sayılabilir. İşveren, hizmet buluşu ile ilgili tam veya kısmi hak talep edebilir ve bu talebi, çalışanın bildiriminin kendisine ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirmek zorundadır. Süresinde bildirim yapılmaması veya hak talebinde bulunulmadığına dair bildirim yapılması hâlinde hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır.

Tam hak talebinde bildirimin çalışana ulaşmasıyla buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer. Kısmi hak talebinde ise buluş serbest buluş niteliği kazanır, fakat işveren kısmi hakka dayanarak buluşu kullanabilir. Bu kullanım çalışanın buluşunu değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa çalışan, hakkın tamamen devralınmasını veya kısmi hakka dayanan kullanım hakkından vazgeçilmesini isteyebilir; işveren bu isteğe iki ay içinde cevap vermezse kullanma hakkı sona erer.

Dört aylık süre hak düşürücü niteliktedir ve işveren bakımından asıl risk buradadır. Bildirimi alan işveren, buluşun ticari değerini ölçmek için beklerken süreyi kaçırırsa, buluş kendiliğinden serbest buluşa dönüşür ve çalışan 6769 sayılı Kanun m. 119 hükümlerine tabi olmaksızın dilediği gibi tasarrufta bulunabilir.

Tam hak talebinde bulunan işverenin ikinci bir yükümlülüğü doğar. 6769 sayılı Kanun m. 116 uyarınca patent verilmesi amacıyla ilk başvuruyu Türk Patent ve Marka Kurumuna yapmakla yükümlüdür. İşletme menfaatleri gerektiriyorsa başvurudan kaçınabilir; ancak bu durumda ödenecek bedelin hesabında, patent alınmamasından kaynaklanan çalışan aleyhine muhtemel ekonomik kayıplar göz önünde tutulur. Tam hak talep edilmiş olmasına rağmen başvuru yapılmaz ve çalışanın belirleyeceği süre içinde de yapılmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanır.

Bedel, Teşvik Ödülü ve Hesap Ölçütleri

İşveren hizmet buluşu üzerinde tam hak talep ederse çalışan makul bir bedelin ödenmesini isteyebilir. Kısmi hak talebinde ise bedel hakkı, işverenin buluşu fiilen kullanmasıyla doğar. Bedelin hesabında 6769 sayılı Kanun m. 115 üç unsuru birlikte tartar: Hizmet buluşunun ekonomik olarak değerlendirilebilirliği, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşun gerçekleştirilmesindeki payı.

Hesabın ayrıntısı Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik ile somutlaştırılmıştır.⁵ Yönetmelik, bedelden ayrı olarak bir de teşvik ödülü öngörür: İşveren tam hak talebinde bulunmuşsa, buluşu yapanın diğer hakları saklı kalmak kaydıyla teşvik ödülü vermekle yükümlüdür. Bu ödül, Kuruma yapılan başvuruya ilişkin şekli uygunluk bildiriminin işverene ulaştığı tarihten itibaren en geç iki ay içinde ödenir ve net asgari ücret miktarından az olamaz. Buluş birden çok çalışan tarafından gerçekleştirilmişse teşvik ödülü katkı payları oranında bölüştürülür. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara teşvik ödülü verilmez.

Bedelin süresi bakımından kural, patent hakkının sona ermesiyle hesabın da son bulmasıdır. Patentin hükümsüzlüğü ileri sürülmüşse işverenin ödeme yükümlülüğü, hükümsüzlüğe ilişkin kesinleşmiş karara kadar devam eder; patent hakkının ekonomik etkisi ödeme yükümlülüğünü kaldıracak ölçüde kaybolmuşsa çalışan bedel talebinde bulunamaz. İşveren, hak talebinde bulunduktan sonra buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek bedelden kaçınamaz; ancak korunabilir olmadığı yönünde açılan dava kabul edilirse çalışanın bedel talebi düşer.

Bedel hesabının teknik boyutu ve muhasebeleştirilmesi doktrinde ayrıca incelenmiştir.⁶ Uygulamada üç yöntem öne çıkar: Lisans analojisi yoluyla varsayımsal lisans bedelinin belirlenmesi, işletme içi kullanımda sağlanan maliyet tasarrufunun ölçülmesi ve buluşlu ürünün satış cirosundan pay ayrılması. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, çalışanın katkı payı ile işletmenin payı ayrıştırılmadan sonuca varılamaz. Bedel hesabının pratik çerçevesi için Çalışan Buluşu Bedeli Nasıl Hesaplanır? sayfası incelenebilir.

Uyuşmazlık hâlinde izlenecek yol tahkimdir. Yönetmelik uyarınca taraflar, tam hak talebinde patent veya faydalı model verildiği tarihten, kısmi hak talebinde işverenin buluştan yararlanmaya başladığı tarihten itibaren iki ay içinde anlaşamazlarsa uyuşmazlık tahkim yoluyla çözümlenir. Yazılı tahkim sözleşmesi bulunması şartı aranmaz; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun tahkime ilişkin hükümleri uygulanır. Yabancılık unsuru taşıyan ihtilaflarda 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu devreye girer. Taraflar tahkim öncesinde arabuluculuğa da başvurabilir.

Serbest Buluşta Bildirim ve Teklif Yükümlülüğü

Serbest buluş, çalışanın malvarlığındadır; ancak bu bağımsızlık koşulsuz değildir. 6769 sayılı Kanun m. 119 uyarınca çalışan, iş sözleşmesi ilişkisi içindeyken serbest bir buluş yaptığında durumu geciktirmeden işverene bildirmekle yükümlüdür. Bildirimin amacı, işverenin buluşun gerçekten serbest sayılıp sayılmayacağı konusunda bir kanaate varabilmesidir. İşveren, buluşun serbest olmadığına ilişkin itirazını bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde yazılı olarak ileri sürebilir.

Hükmün üçüncü fıkrası önemli bir istisna getirir: Serbest buluşun işverenin faaliyet alanı içinde değerlendirilebilir olmadığı açıksa çalışanın bildirim yükümlülüğü yoktur. Dördüncü fıkra ise tersi durumu düzenler; buluş işletmenin faaliyet alanına giriyorsa veya işletme o alanda faaliyet için ciddi hazırlıklar içindeyse, çalışan buluşunu başka şekilde değerlendirmeye başlamadan önce, tam hak tanımaksızın uygun şartlar altında buluştan yararlanma imkânı vermek için işverene teklifte bulunmakla yükümlüdür. İşveren teklife üç ay içinde cevap vermezse öncelik hakkını kaybeder.

Bildirim yükümlülüğünün ihlalinin yaptırımı, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 09.05.2024 tarihli kararında netleşmiştir.⁷ Dosyada davacı şirket, kendi bünyesinde çalışmış olan kişinin buluşu bildirmeksizin kurduğu şirket adına tescil ettirdiğini, bunun gasp olduğunu ileri sürerek faydalı modelin devrini istemiştir. İlk derece mahkemesi buluşun serbest buluş olduğunu, 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname m. 31'in son fıkrası gibi 6769 sayılı Kanun m. 119'un üçüncü fıkrasının da faaliyet alanı içinde değerlendirilebilir olmadığı net biçimde belli olan buluş için bildirim yükümlülüğü öngörmediğini belirterek davayı reddetmiştir. Bölge adliye mahkemesi ise ayrı bir gerekçe eklemiştir: Bildirimin yapılmamasının yaptırımı tescil sonucunu doğurmaz. Daire kararı onamıştır.

Bu ayrım pratikte belirleyicidir. Serbest buluşta bildirim yükümlülüğünün ihlali, işverene buluşun mülkiyetini kazandırmaz; olsa olsa 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun genel hükümleri çerçevesinde bir tazminat sorumluluğu doğurur. Hizmet buluşunda ise durum tersidir; orada işverenin tam hak talebi doğrudan mülkiyet sonucu üretir.

Emredici Nitelik ve Hakkaniyet Denetimi

6769 sayılı Kanun m. 117, çalışan buluşları rejimini sözleşmeyle aşındırmaya karşı iki katmanlı bir kalkan kurar. Birinci katman emredicilik kuralıdır: İşverenler, çalışan buluşlarına ilişkin hükümlere aykırı olacak şekilde çalışanların aleyhine düzenleme ve uygulama yapamaz. Sözleşme yapma serbestisi hizmet buluşlarında patent başvurusundan, serbest buluşlarda çalışanın bildiriminden sonra başlar.

İkinci katman hakkaniyet denetimidir. Emredici hükümlere aykırı olmasa dahi, hizmet buluşları ve serbest buluşlar konusunda yapılan sözleşmeler önemli ölçüde hakkaniyetle bağdaşmıyorsa geçersiz sayılır. Aynı kural belirlenen bedel için de geçerlidir. Denetimin usulü ise dar bir süreye bağlanmıştır: Sözleşmenin veya bedelin hakkaniyete aykırı olduğu yönündeki itirazlar, iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı olarak ileri sürülebilir.

Altı aylık süre, çalışan tarafında en sık gözden kaçan usuli eşiktir. İş ilişkisi sona erdikten sonra bedelin düşüklüğünü fark eden çalışan, bu süreyi geçirdiğinde hakkaniyet itirazını kaybeder. Sürenin başlangıcı iş sözleşmesinin bitimi olduğundan, ilişki sürerken yapılan itirazlar bakımından bir engel yoktur.

Buna karşılık işveren tarafında iflas riski ayrıca düzenlenmiştir. 6769 sayılı Kanun m. 120 uyarınca işverenin iflas etmesi ve iflas idaresinin buluşu işletmeden ayrı olarak devretmek istemesi hâlinde çalışanın önalım hakkı vardır. Çalışan buluşundan doğan bedel alacağı imtiyazlı alacaklardandır; çalışan, bedel alacağı yerine buluşunun serbest buluşa dönüşmesini de talep edebilir.

Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlar

6769 sayılı Kanun m. 121, üniversite buluşları için ayrı bir rejim kurar ve bu rejim çalışan buluşları rejiminden birkaç kritik noktada ayrılır. Yükseköğretim kurumlarında yapılan bilimsel çalışmalar veya araştırmalar sonucunda bir buluş gerçekleştiğinde buluşu yapan, buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin kuruma bildirmekle yükümlüdür. Kurum hak sahipliği talebinde bulunursa patent başvurusu yapmakla yükümlüdür; aksi takdirde buluş serbest buluş niteliği kazanır.

Buluşu yapan, kurumun hak sahipliği talebine karşı buluşunun serbest buluş olduğunu ileri sürerek itiraz edebilir. İtiraz, yükseköğretim kurumu tarafından yazılı gerekçeler belirtilerek karara bağlanır; aksi hâlde buluş yine serbest buluş niteliği kazanır. Yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlar bakımından 6769 sayılı Kanun m. 115, m. 116, m. 118 ile m. 119'un dördüncü fıkrası uygulanmaz.

Gelir paylaşımı bu rejimin en belirgin farkıdır. Buluştan elde edilen gelirin kurum ile buluşu yapan arasındaki paylaşımı, buluşu yapana gelirin en az üçte biri verilecek şekilde belirlenir. Kurum hissesi ilgili yükseköğretim kurumu bütçesine özgelir olarak kaydedilir. Öğretim elemanları ile stajyer ve öğrencilerin diğer kamu kurumları veya özel kuruluşlarla belirli bir sözleşme kapsamında yaptıkları çalışmalar sonucunda ortaya çıkan buluşlarda ise hak sahipliği, diğer kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydıyla sözleşme hükümlerine göre belirlenir.⁸

Ayrıca 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında yeterlik alan araştırma altyapılarında gerçekleşen buluşlar hakkında öncelikle o Kanun hükümleri uygulanır; hüküm bulunmayan hâllerde 6769 sayılı Kanun m. 121 kıyasen uygulanır.

Kanun Hükmünde Kararname Döneminden Kanun Dönemine

Çalışan buluşları alanında yazılmış Türk hukuk yazınının önemli bir bölümü 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname dönemine aittir. Bu kaynaklar bugün de kavramsal olarak kullanılabilir; ancak madde numaraları ve bazı çözümler değişmiştir. Yargı kararları bu geçişi açıkça kurar: Bildirim yükümlülüğünü düzenleyen 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m. 18'in karşılığı 6769 sayılı Kanun m. 114, serbest buluş bildirimini düzenleyen m. 31'in karşılığı ise m. 119'dur.

Kanunun getirdiği en görünür yenilikler üç başlıkta toplanabilir. Birincisi, yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlarda hak sahipliğinin kuruma tanınması ve buluşu yapana gelirin en az üçte biri güvencesinin getirilmesidir; önceki rejimde akademik personelin buluşları kural olarak serbest buluş sayılıyordu. İkincisi, kamu destekli projelerde ortaya çıkan buluşların ayrıca düzenlenmesidir. Üçüncüsü, bedel uyuşmazlıklarında tahkimin yazılı tahkim sözleşmesi şartı aranmaksızın zorunlu çözüm yolu hâline getirilmesidir.

Eski tarihli akademik kaynak kullanırken bu farkın gözetilmesi gerekir. Kanun Hükmünde Kararname dönemine ait bir görüşün bugün de geçerli olup olmadığı, ilgili hükmün 6769 sayılı Kanun'daki karşılığıyla karşılaştırılarak denetlenmelidir.⁹

Uygulamada

Çalışan tarafında sıralama şudur. Buluş tamamlandığı anda, teknik problemi ve çözümü açıklayan yazılı bir bildirim hazırlanır; bildirimde yararlanılan işletme imkânları ve diğer çalışanların katkı payları da gösterilir. Bildirim ispatlanabilir biçimde iletilir; kurumsal e-posta veya noter kanalı tercih edilir. İşverenin dört aylık süreyi kullanıp kullanmadığı takip edilir. Tam hak talebi geldiğinde teşvik ödülünün iki ay içinde ödenip ödenmediği kontrol edilir. Bedel üzerinde iki ay içinde anlaşma sağlanamazsa tahkim yoluna başvurulur. İş sözleşmesi sona ermişse, hakkaniyet itirazı için altı aylık süre takvime işlenir.

İşveren tarafında denetim listesi farklıdır. Bildirimin ulaştığı tarih yazılı olarak teyit edilir; bu teyit, dört aylık sürenin başlangıcını sabitlediği için işverenin kendi lehinedir. Düzeltme talebi gerekiyorsa iki ay içinde yapılır. Hak talebi kararı verilmeden önce buluşun patentlenebilirliği ve ticari değeri değerlendirilir; süre dolmadan yazılı bildirim gönderilir. Tam hak talebinde Kuruma başvuru yükümlülüğü doğar. Ar-Ge personeli için buluş bildirim prosedürü yazılı bir iç düzenlemeye bağlanır; ancak bu düzenlemenin çalışan aleyhine kanun hükümlerini aşındıramayacağı unutulmamalıdır.

Uyuşmazlık çıktığında savunma eksenleri de öngörülebilirdir. Çalışan tarafında birinci eksen serbest buluş savunmasıdır ve iş ilişkisi öncesi teknik olgunluğun belgelenmesine dayanır. İkinci eksen dört aylık sürenin geçirilmiş olmasıdır. İşveren tarafında birinci eksen yazılı bildirimin hiç yapılmamış olmasıdır; ikinci eksen ise iş ilişkisinin kuruluş amacı ile buluş konusu arasındaki örtüşmedir. Patent gaspı davasının usulü ve tam hak talebinin sonuçları için Patent Hükümsüzlük Davası rehberi incelenebilir.

Sonuç

Çalışan buluşları rejimi, iki tarafın da kolayca kaybedebileceği bir usul zinciri üzerine kuruludur. Çalışan yazılı bildirimi ihmal ettiğinde hem buluş üzerindeki tasarrufu geçersiz hâle gelir hem de bedel hakkını kullanamaz. İşveren dört aylık süreyi geçirdiğinde, teknik olarak hizmet buluşu niteliğindeki bir çözüm kendiliğinden serbest buluşa dönüşür ve işletmenin Ar-Ge yatırımı karşılıksız kalır.

2024-2025 kararları bu tabloyu üç noktada netleştirmiştir. Nitelendirmede, iş ilişkisinin kuruluş nedeni ile buluş konusu arasındaki örtüşme belirleyici bir ölçüt olarak kullanılmaktadır. Yazılılık şartı katı biçimde uygulanmakta, işverenin fiilen haberdar olması bildirimin yerini tutmamaktadır. Serbest buluşta bildirim ihlali ise mülkiyet sonucu doğurmamakta, yaptırımı tazminat düzleminde kalmaktadır.

Pratik sonuç açıktır. Çalışan buluşları, iş hukuku ile patent hukukunun kesiştiği ve her iki alanın da usul kurallarının aynı anda işlediği bir alandır. İşletmelerde buluş bildirim akışının yazılı bir prosedüre bağlanması, çalışan tarafında ise bildirim ve itiraz sürelerinin takip edilmesi, sonradan giderilmesi mümkün olmayan hak kayıplarını önler. Alanın kurumsal çerçevesi için Patent Hukuku çalışma alanı sayfası incelenebilir.

İlgili içerikler için bkz. Patent Hukuku Rehberi, Patent Başvurusu Nasıl Yapılır, Hizmet Buluşunda Yazılı Bildirim ve Tam Hak Talebi, İşyerinde Yaptığım Buluş Kime Ait? ve Patent Hukuku.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, RG 10.01.2017/29944, m. 113. Hizmet buluşunun iki dayanağı ve işletme birikimi ölçütünün sınırları için bkz. SULUK, Cahit, Çalışan Buluşları Hukuku, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2020; ayrıca ÖZSOY, Mehmet Akif, Özel Hukuk İlişkisine Dayalı Olarak Çalışan Buluşları, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2020. ↩
KAYA, Seyithan, "Kamu Görevlisine Ait Buluşun Hukuki Niteliğinin Değerlendirilmesi", Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 20, S. 2, 2025, s. 1361-1390. Yazar, kamu kurumlarında çalışan tüm personelin statü farkı gözetilmeksizin gerçekleştirdiği buluşların hizmet buluşu rejimine tabi olması gerektiğini savunmaktadır. ↩
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 29.04.2025, E. 2024/4480, K. 2025/2930. Karar, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 16. Hukuk Dairesi'nin 2022/1789 E., 2024/1052 K. sayılı kararının onanmasına ilişkindir. ↩
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 10.09.2024, E. 2023/4192, K. 2024/6218. Kararda 6769 sayılı Kanun m. 114 ile 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m. 18 arasındaki karşılık ilişkisi açıkça kurulmuştur. ↩
Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik, RG 29.09.2017/30195, m. 7, m. 11, m. 23 ve m. 24. ↩
İPEK, Ayşegül / DOKUR, Şükrü, "Çalışan Buluşlarında Buluştan Elde Edilen Kazancın, Çalışana Ödenecek Bedelin Belirlenmesi ve Muhasebeleştirilmesi", Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi, C. 13, S. 2, 2020, s. 477-494. Bedel hakkının hukuki niteliği ve hesaplama ölçütleri için ayrıca bkz. KOÇAK, Hakan, "Türk Patent Hukuku Açısından Çalışan Buluşlarında Hak Sahipliği ve Çalışanın Bedel Hakkı", Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 9, S. 2, 2019, s. 489 vd. ↩
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 09.05.2024, E. 2022/7562, K. 2024/3773. Karar, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi'nin 2019/3141 E., 2022/1485 K. sayılı kararının onanmasına ilişkindir. ↩
Yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlarda hak sahipliği rejiminin karşılaştırmalı çözümlemesi için bkz. UZUNALLI, Sevilay, "Üniversite Öğretim Elemanlarının Buluşları Üzerinde Patent Hakkı", Ticaret ve Fikri Mülkiyet Hukuku Dergisi, C. 1, S. 1, 2015, s. 171-184; MERHACI, Selin Özden, "Amerika Birleşik Devletleri Bayh-Dole Yasası ve Türk Hukukunda Öğretim Elemanlarının Buluşlarına İlişkin Bir Değerlendirme", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 64, S. 2, 2015, s. 405-434; AKICI, Merve Bihter, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlar, Adalet Yayınevi, Ankara, 2023. ↩
Kanun Hükmünde Kararname dönemine ait temel çalışmalar için bkz. ORTAN, Ali Necip, İşçi Buluşları Hukuku, İstiklal, İzmir, 1987; CANBOLAT, Talat, İşçi Buluşları, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2007; GÜNEŞ, İlhami, "Türk Patent Hukuku Uygulamasında İşçi (Hizmet) Buluşları, Serbest Buluş Kavramı ve Karşılaştırmalı Hukuk", Ankara Barosu Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi, C. 10, S. 2, 2010, s. 13 vd. Kanun dönemine ilişkin güncel değerlendirme için bkz. ÖZDEMİR UZUN, Güleda, İşçi Buluşları, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2023. ↩