Faydalı Model Rehberi

Faydalı model, patenti elde etmeye uygun olmayan ama belli ölçüde yenilik taşıyan teknik buluşların hızlı ve düşük maliyetle korunmasını sağlayan ikinci kademe bir sınai mülkiyet hakkıdır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, faydalı modeli patentten ayrı bir başlık altında düzenler ve on yıllık koruma öngörür.¹

Bu rehber, başvuru sahibinin patent ile faydalı model arasında nasıl tercih yapacağı, hangi konuların faydalı model kapsamında olmadığı, başvuru sürecinin pratik akışı ve tescil sonrası uyuşmazlıklarda dikkat edilmesi gereken hususları özetler.

Faydalı Model Nedir?

SMK m. 142 uyarınca, sanayiye uygulanabilir ve yeni buluşlar — buluş basamağı şartı aranmaksızın — faydalı model belgesi ile korunabilir. İki kriter belirleyicidir:

Yenilik. Buluş, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde herhangi bir dilde kamuya sunulmamış olmalıdır. Bu, patent yeniliği ile aynı standarttır.

Sanayiye Uygulanabilirlik. Buluş, herhangi bir sanayi alanında üretilebilir ya da kullanılabilir olmalıdır.

Buluş basamağı (inventive step) şartının aranmaması, faydalı modeli patenten ayıran en önemli noktadır. Bu sayede, "patent eşiğine çıkmayan" ama yenilik taşıyan teknik geliştirmeler korunabilir.

Faydalı Model Kapsamı Dışında Kalanlar

SMK m. 142/3 uyarınca aşağıdaki buluşlara faydalı model belgesi verilmez:

Yöntem buluşları
Kimyasal ve biyolojik maddelere ilişkin buluşlar
Eczacılık alanına ait maddeler ve eczacılık alanına ait yöntem buluşları
Biyoteknolojik buluşlar

Bu konularda yalnızca patent yolu açıktır. Yöntem buluşları için faydalı model başvurusu yapılması, başvurunun şekli aşamada reddedilmesine yol açar.

Başvuru Süreci

Faydalı model başvurusu, TÜRKPATENT'e patent başvurusu ile aynı belgelerle yapılır: tarifname, istemler, resimler ve özet. Süreç farkı, esasa ilişkin incelemenin yapılmamasıdır.

Şekli inceleme tamamlandıktan sonra başvuru için araştırma raporu düzenlenir. Bu raporda, başvurunun yenilik kriterini karşılayıp karşılamadığı değerlendirilir. Olumsuz görüş çıkması hâlinde, başvuru sahibi istemlerini sınırlandırarak veya itiraz ederek süreci sürdürebilir.

İnceleme aşaması yoktur; bu nedenle faydalı model belgesi, patent belgesinden daha kısa sürede — genellikle altı ile on iki ay arasında — alınır. Maliyetler de patente göre düşüktür.

Patent — Faydalı Model Tercihi

Aynı buluş, hem patent hem de faydalı model olarak korunabilir nitelikteyse, başvuru sahibi tercih yapar. Pratikte belirleyici unsurlar şunlardır:

Buluş Basamağı Düzeyi. Buluş, ilgili teknik alandaki bir uzman için bilinen tekniğin açık biçimde devamı niteliğinde mi, yoksa belirgin bir adım mı? Bilinen tekniğin yakın çevresinde duran buluşlar, faydalı model olarak daha güvenle korunur.

Süre Beklentisi. Pazar yaşam döngüsü kısa olan tüketici ürünleri ve hızlı evrilen teknolojiler için on yıllık koruma yeterlidir. İlaç, kimya ve uzun amortisman süresi gereken sektörlerde ise yirmi yıllık patent koruması tercih edilir.

Bütçe. Faydalı model başvurusu ve yıllık ücretleri belirgin biçimde düşüktür. Mali bütçesi kısıtlı KOBİ'ler ve bireysel mucidler için pratik bir araçtır.

Koruma Gücü. Patent, esasa ilişkin tam inceleme geçirdiği için davada savunulması daha kolaydır. Faydalı model, inceleme geçmediği için hükümsüzlük davalarına daha açıktır.

Faydalı Modelin Hükümsüzlüğü

Faydalı model belgesinin esasa ilişkin inceleme geçmemiş olması, üçüncü kişilerin hükümsüzlük davası açmasını davanın temel argümanı hâline getirir. SMK m. 144 uyarınca, faydalı modelin yenilik vasfını taşımadığı tespit edilirse hükümsüzlük kararı verilir.

Hükümsüzlük davalarında dikkat edilmesi gerekenler:

Tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önceki tüm kaynaklarda taranmalıdır.
Yabancı dildeki patent dokümanları, dergi makaleleri, internet arşivleri ve fiili ürün satışları yenilik vasfını ortadan kaldırabilir.
Hükümsüzlük talep eden taraf, kanıtlama yükünü taşır; ancak SMK belgenin esasa incelenmemiş olmasını dikkate alarak ispat standardını gerçekçi tutar.

Faydalı Model İhlâli

İhlâl davası, patent ihlâli ile aynı esaslar üzerine kurulur. SMK m. 149 ve devamı uyarınca:

1. Tespit ve Men Davası. İhlâlin tespiti ve durdurulması.

2. Maddi Tazminat. Uğranılan zarar, elde edilemeyen kazanç veya makul lisans bedeli.

3. Manevi Tazminat. Hak sahibinin ticari itibarı zarar görmüşse.

4. El Koyma ve İmha. İhlâl ürünlerinin gümrük tedbiri, dağıtım kanallarında toplatılması ve imhası.

5. İhtiyati Tedbir. Davanın başında, üretim, satış veya ithalatı durduran tedbir kararı.

İhlâl davasında savunma genellikle iki eksen üzerine kurulur: birincisi, davalının fiili faydalı modelin istem kapsamına girmiyor; ikincisi, faydalı model belgesi hükümsüz kılınabilir nitelikte. Hükümsüzlük davası ile ihlâl davası çoğu zaman aynı dosyada karşılıklı olarak yürütülür.

Yıllık Ücretler ve Yenileme

Faydalı model, on yıllık koruma süresi boyunca yıllık ücret ödenmek koşuluyla yürürlükte kalır. Yıllık ücretin zamanında ödenmemesi hâlinde, ek süre içinde gecikme ücreti ile birlikte ödeme yapılabilir; ek süre de geçirilirse hak sona erer.

Yıllık ücretler, patentten düşük olsa da, portföy yönetimi açısından düzenli takip gerektirir. Bir KOBİ, on faydalı modeli olan portföyünde dahi yıllık ücret takvimi kurmak zorundadır.

Faydalı Modelden Patente Dönüşüm

SMK m. 145 uyarınca, faydalı model başvurusu sahibi, başvuru tarihinden itibaren belirli bir süre içinde başvurusunu patent başvurusuna dönüştürebilir; benzer şekilde patent başvurusu da faydalı modele dönüştürülebilir. Bu mekanizma, başvuru sahibinin sürecin ilerleyişine göre stratejisini değiştirme imkânını sağlar.

Pratikte sıklıkla görülen senaryo, patent başvurusunun esasa ilişkin incelemede zorlandığı durumlarda — buluş basamağı eleştirisi alındığında — faydalı modele dönüşüm yoluyla koruma kazanılmasıdır. Bu, başvuru sahibi için bir "B planı"dır.

Sonraki Adımlar

Faydalı model, KOBİ'ler ve hızlı evrilen teknolojiler için stratejik bir araçtır. Patente göre düşük maliyetli ve hızlıdır; ancak hükümsüzlüğe açık olduğu için, başvuru ve istem yazımı uzman ellerden geçirilmelidir. İyi yazılmamış faydalı model istemleri, ihlâl davasında savunmasız bir belgeye dönüşür.²

İlgili rehberler için: Patent Başvurusu Nasıl Yapılır? · Patent Hükümsüzlük Davası · Patent Tecavüzü Rehberi

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, RG 10.01.2017/29944, md. 142 vd. ↩
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 09.10.2025, E. 2025/709, K. 2025/6052 — patent ve faydalı model belgelerinin koruma kapsamı, istem yapısı ile sınırlanır; hükümsüzlük iddialarında istemlerin somut olarak tekniğin bilinen durumu ile karşılaştırılması gerekir. ↩