Thaler v. Perlmutter: Yapay Zekâ Tek Başına Eser Sahibi Olamaz

Yapay zekâ üretici araçların çıktısı üzerinde telif hakkı doğup doğmayacağı; günümüz fikrî mülkiyet hukukunun temel sorularından birini oluşturur. Thaler v. Perlmutter davası ABD federal yargısının bu soruya verdiği ilk doğrudan yanıttır. Karar; insan müelliflik şartının (human authorship requirement) anayasal-yasal temelini ve AI çıktıları için pratik uygulamasını tek bir opinion'da bütünleştirir¹.

Olaylar

İlgili hizmet sayfası → Telif Avukatı — FSEK kapsamında telif uyuşmazlıkları ve sözleşmeleri için hizmet sayfası.

Davacı Stephen Thaler, Creativity Machine adını verdiği bir yapay zekâ algoritmasının geliştiricisidir. Algoritma 2012 tarihli A Recent Entrance to Paradise başlıklı görseli — Thaler'a göre — kendi başına üretti.

Thaler 2018'de ABD Telif Ofisi'ne (USCO) görsel için tescil başvurusu yaptı. Başvuruda müellif olarak Creativity Machine algoritmasını gösterdi; eserin "makinenin otonom yaratımı" olduğunu beyan etti. Talep, eserin iş için yapılan eser (work made for hire) çerçevesinde Thaler'ın mülkiyetine geçirilmesiydi.

USCO başvuruyu reddetti. Thaler, USCO Review Board'a iki kez başvurdu; iki kez ret aldı. Review Board, telif korumasının yalnızca insan müelliften kaynaklanabileceğini ve Thaler'ın eseri kendi yaratımı olarak iddia etmediğini gerekçe gösterdi (Şubat 2022 nihai red kararı).

Thaler bunun üzerine 2 Haziran 2022'de DDC'de idari işlemin iptali için dava açtı. Talep; Telif Kanunu'nun Administrative Procedure Act çerçevesinde uygulanmasının "keyfi ve kuralsız" olduğu iddiasına dayanıyordu.

Hukuki Sorun

Davanın merkezindeki soru tek bir cümleyle özetlenebilir: ABD telif kanunu, insan müellif olmaksızın üretilen bir eseri koruma kapsamına alır mı?

Bu soru iki alt soruyu açar. Birinci alt soru: 1976 Telif Kanunu'nun (17 U.S.C.) lafzı insan müellifliği şart kılıyor mu? İkinci alt soru: USCO'nun mevcut uygulaması (insan müellifliği şartı) Telif Kanunu'na uygun mu, yoksa keyfi mi?

Mahkemenin Gerekçesi

Hâkim Beryl A. Howell, 18 Ağustos 2023 tarihli özet hüküm kararında her iki soruya da Thaler aleyhine cevap verdi.

İnsan Müellifliği Şartının Tarihsel Temeli

Hâkim Howell, ABD Anayasası'nın Telif Klauzu'nun (Article I, Section 8, Clause 8) tarihsel temellerine indi. Klauzu "yazarlar" (Authors) terimini kullanır; bu terim teknoloji üreten insanlara değil, yaratıcı eylem gerçekleştiren insanlara işaret eder. Telif klauzunun amacı insan yaratıcılığını teşvik etmektir.

Karar, Burrow-Giles Lithographic Co. v. Sarony (111 U.S. 53, 1884) kararına dayanır. Yüksek Mahkeme; o davada fotoğrafın bir makine ürünü olmasına rağmen insan yaratıcılığının (poz seçimi, ışık ayarı, sahne kompozisyonu) müelliflik temeli oluşturduğunu kabul etmişti. Fotoğraf makinesi araç; insan müelliftir. Aynı çerçeve AI'a uygulanır: AI bir araçtır, makinenin tamamen otonom çıktısı müelliflik üretmez.

Naruto Selfie Davası ile Paralel

Karar, Naruto v. Slater (888 F.3d 418, 9th Cir. 2018) davasını referans alır. O davada bir maymun (Naruto) tarafından çekilen "selfie" fotoğrafının telif sahibinin maymun olup olamayacağı tartışıldı. Dokuzuncu Daire; hayvanın Telif Kanunu çerçevesinde dava ehliyeti olmadığını teyit etti. Hâkim Howell; insan olmayan müellif tartışmasının AI çıktılarına da uygulanan tutarlı bir gelenek olduğunu vurguladı.

Telif Kanunu'nun Modern Yorumu

Hâkim Howell ayrıca 1976 Telif Kanunu'nun "orijinal yaratıcı eserler" (original works of authorship) ifadesinin yorumlandığı USCO kılavuzlarına atıf yaptı. USCO Compendium of U.S. Copyright Office Practices (3. Bası, 2021) § 313.2 "insan müellifin yaratıcı katkısı olmaksızın doğa, hayvan veya makine tarafından üretilen eserler" telif kapsamı dışında bırakır. Bu kılavuz yorumu mahkemece uygun bulundu.

USCO Uygulamasının Hukuka Uygunluğu

Mahkeme, USCO'nun Thaler başvurusunu reddetmesinin Telif Kanunu çerçevesinde "keyfi" olmadığını teyit etti. Aksine; USCO'nun pozisyonu 100 yılı aşkın insan müelliflik çizgisiyle ve Yüksek Mahkeme içtihadıyla uyumludur.

Holding

ABD telif kanunu yalnızca insan eli ürünü eserleri koruma kapsamına alır. Tamamen yapay zekâ tarafından — insan yaratıcı müdahalesi olmaksızın — üretilen bir görselin USCO nezdinde tescil edilmesi reddedilebilir. Bu uygulama anayasal-yasal temelden meşrudur ve keyfi sayılamaz.

Temyiz: DC Circuit Onayı (Mart 2025)

Thaler temyize gitti. DC Circuit, Thaler v. Perlmutter, No. 23-5233 sayılı davada 18 Mart 2025'te özet hükmü onadı. Temyiz mahkemesi; "ABD telif kanunu yalnızca insan müelliflere telif hakkı tanır" çizgisini doğruladı. Karar, Hâkim Patricia Millett tarafından yazıldı.

DC Circuit kararı, ABD'nin AI telif politikası için son ve bağlayıcı çizgiyi çekti. Yargıyolu kapanmış sayılır; mevcut hukukta tamamen AI çıktısı için telif tescili mümkün değildir. Müelliflik şartının değişmesi için kongrenin Telif Kanunu değişikliği gerekir.

Türk Hukuku Açısından Paralel

FSEK md. 1/B — Hususiyet Şartı

Türk hukukunda eser tanımı FSEK md. 1/B'de yapılır: eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda sayılan kategorilerden birine giren her nevi fikir ve sanat mahsulüdür. "Hususiyet" Yargıtay içtihadında müellifin kişiliğinin esere yansıması olarak yorumlanır.

Doktrindeki hâkim görüş (Erel, Tekinalp, Suluk/Karasu/Nal) tamamen AI çıktısında hususiyet şartının karşılanmadığını kabul eder. Bunun temeli iki noktada toplanır²:

(i) Hususiyet kişiye bağlı bir niteliktir; makine hususiyet üretemez. (ii) FSEK md. 8 "eser sahibi" tanımı gerçek kişi öngörür; tüzel kişi veya yapay zekâ doğrudan eser sahibi olamaz.

Türk hukuku bu yönden ABD'nin Thaler çizgisine yakındır. Tamamen AI çıktısı Türk hukuku altında da telif koruması doğurmaz.

FSEK md. 8 — Eser Sahibi Tanımı

FSEK md. 8 eser sahibini "eseri meydana getirendir" olarak tanımlar. Doktrinde bu tanım gerçek kişi öngörür; tüzel kişiler için bazı sınırlı işveren-işçi hâlleri istisnadır. Yapay zekâ algoritması ne gerçek ne tüzel kişidir; bu nedenle eser sahibi olamaz.

Bunun pratik sonucu: AI çıktısı üzerinde hak sahipliği iddia eden kişi (örneğin prompt yazan kullanıcı) FSEK md. 1/B çerçevesinde hususiyet eşiğini geçmek zorundadır. Yargıtay 11. HD'nin yerleşik hususiyet yorumu bu eşiği yüksek tutar.

Türkiye'de Olası Senaryolar

Senaryo 1 — Tamamen AI çıktısı. Türk hukukunda eser sayılmaz; üzerinde telif sahipliği iddiası reddedilir. Üçüncü kişiler aynı çıktıyı serbestçe kullanabilir.

Senaryo 2 — Hibrit çalışma. AI taslak üretir, insan yaratıcı biçimde uyarlar. FSEK md. 6 (işlenme eser) çerçevesinde insan müdahale kapsamı kadar koruma doğabilir.

Senaryo 3 — AI araç olarak kullanım. İnsan baştan sona yaratıcı kontrolü elinde tutar; AI yalnızca taslak veya öneri sunar. Eser tamamen müellifin eseridir.

Uluslararası Karşılaştırma: Çin'in Farklı Yolu

ABD'nin katı çizgisinin karşı kutbunda Çin yer alır. Beijing Internet Court 27 Kasım 2023 tarihli (2023) Jing 0491 Min Chu No. 11279 kararında; Stable Diffusion ile üretilmiş bir görseli Çin Telif Kanunu kapsamında eser saydı. Mahkeme; kullanıcının prompt seçimi, parametre ayarı ve iteratif düzenlemeyle "özgün entelektüel katkı" sağladığı sonucuna vardı.

İki yargı düzeninin farklı çıkış noktaları şu özelliği gösterir: ABD insan müellifliği katı kategorik şart olarak yorumlarken; Çin insan kontrolünün varlığı olarak yorumlar. Türkiye ABD çizgisine yakındır; ancak hibrit çalışmaya alan tanır.

Uygulama Sonuçları

AI çıktısı üreten/kullanan işletme açısından. Thaler v. Perlmutter sonrası ABD pazarında AI çıktısının telif sahibi olarak iddia edilmesi mümkün değildir. ABD pazarına yönelik faaliyet yürüten Türk işletmesi; AI üretimi içerikleri kamuya açık (public domain) sayarak konumlandırmalıdır. Müşteri sözleşmelerinde telif sahipliği iddia eden klozlar kullanılamaz.

Hibrit çalışan içerik üreticiler açısından. İnsan katkısının belgelenmesi telif iddiasının temelidir. Prompt versiyonları, düzenleme adımları, insan eliyle yapılan değişiklikler kaydedilir. Hem ABD USCO Zarya of the Dawn (Şubat 2023) yorumuna hem de FSEK md. 1/B hususiyet eşiğine uyumludur.

Mevzuat takibi açısından. Türkiye'de FSEK md. 1/B yorumu için Yargıtay 11. HD'nin AI çıktısına ilişkin müstakil bir içtihat üretmesi yakın değildir. Avrupa Adalet Divanı'nın olası bir referans davası (Almanya veya Fransa'dan beklenmektedir) Türk doktrini için ek yorum aracı sağlayacaktır.

Sonuç

Thaler v. Perlmutter; AI üretici araçların çıktısı üzerinde telif hakkı doğmasına ilişkin ABD'nin "no" cevabını kategorik biçimde teyit eden ilk paradigmatik karardır. Hâkim Howell'in opinion'ı insan müelliflik şartını anayasal-yasal temele dayandırır; Burrow-Giles (1884) ve Naruto (2018) gelenekleriyle uyumludur.

Türk hukukunda FSEK md. 1/B hususiyet şartı paralel bir sonuç üretir: tamamen AI çıktısı telif konusu değildir. Hem ABD hem Türk yargı düzenleri için takip edilmesi gereken pratik çizgi şudur: AI bir araçtır; eser üzerinde sahiplik iddia edebilmek için insanın yaratıcı kontrolü hibrit çalışmada belgelenmek zorundadır. Türk içtihadının bu yönde gelişmesi muhtemeldir; mevcut çerçeve bugün yeterli analitik araç sağlar.

İlgili içerikler için bkz. Yapay Zekâ Çıktısında Telif Sahipliği, ChatGPT ile Yazılan Makalenin Telif Hakkı Kimin, AI Platform Kullanım Hakları Rehberi, Telif Avukatı, Telif Hukuku.

Kaynakça

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu md. 1/B, 6, 7, 8. 17 U.S.C. § 102(a). ABD Anayasası Art. I, § 8, cl. 8 (Telif Klauzu). USCO Compendium of U.S. Copyright Office Practices (3d ed. 2021) § 313.2. Thaler v. Perlmutter, 687 F. Supp. 3d 140 (D.D.C. 2023) (Howell, J.). Thaler v. Perlmutter, No. 23-5233 (D.C. Cir. Mar. 18, 2025) (temyiz onama, Millett, J.). Burrow-Giles Lithographic Co. v. Sarony, 111 U.S. 53 (1884). Naruto v. Slater, 888 F.3d 418 (9th Cir. 2018). USCO Review Board, A Recent Entrance to Paradise (Feb. 14, 2022). USCO Review Board, Zarya of the Dawn (Feb. 21, 2023). Beijing Internet Court (2023) Jing 0491 Min Chu No. 11279, 27.11.2023. EREL, Şafak Nevzat: Türk Fikir ve Sanat Hukuku, Yetkin Yayınları, 4. Bası, 2009. TEKİNALP, Ünal: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Vedat Kitapçılık, 5. Bası, 2012. SULUK, Cahit / KARASU, Rauf / NAL, Temel: Fikrî Mülkiyet Hukuku, Seçkin Yayıncılık, 2023.