Patentin Kısmi Hükümsüzlüğü Mümkün mü?

Patentin Kısmi Hükümsüzlüğü Mümkün mü?

İlgili hizmet sayfası → Patent Avukatı: Patent başvurusu, hükümsüzlük ve tecavüz uyuşmazlıkları için hizmet sayfası.

Kısa cevap: Evet. SMK md. 138/4, hükümsüzlük nedenleri patentin yalnızca bir bölümüne ilişkinse sadece o bölümle ilgili istem veya istemlerin iptal edilmesi suretiyle kısmi hükümsüzlüğe karar verileceğini düzenler¹. Ancak kısmi hükümsüzlük istem bazında işler: bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne karar verilemez. Mahkeme istemi budayamaz, yalnızca o istemi bütünüyle iptal eder veya ayakta bırakır.

Hükümsüzlük davalarında dosyanın sonucu nadiren "tamamen geçerli" ile "tamamen hükümsüz" arasında sıkışır. Bilirkişi incelemesi çoğu dosyada istemlerin bir bölümünün tekniğin bilinen durumu karşısında ayakta kalamadığını, diğerlerinin korunabilir olduğunu ortaya koyar. Bu ayrımın talep sonucuna ve hüküm fıkrasına doğru yansıtılması, patent sahibinin elinde ne kaldığını belirler.

---

1. Kısmi Hükümsüzlüğün Yasal Dayanağı

SMK md. 138/1, patentin hükümsüzlük hallerini beş bent halinde sayar: patent konusunun SMK md. 82 ve md. 83'teki patent verilebilirlik şartlarını taşımaması, buluşun yeterince açıklanmaması, patent konusunun başvurunun ilk halinin kapsamını aşması, patent sahibinin patent isteme hakkına sahip olmaması ve korumanın kapsamının aşılmış olması.

Aynı maddenin dördüncü fıkrası bu hallerin kısmi sonuç doğurabileceğini kabul eder. Hükümsüzlük nedeni patentin sadece bir bölümüne ilişkinse, mahkeme o bölümle ilgili istem veya istemleri iptal ederek kısmi hükümsüzlüğe hükmeder. Faydalı model bakımından paralel düzenleme SMK md. 144/5 ve md. 144/6'da yer alır.

Önemli: Kısmi hükümsüzlük, mahkemenin re'sen uygulayacağı bir çözüm olarak görülmemelidir. Talep sonucu yalnızca patentin tümünün hükümsüzlüğüne yönelikse, mahkemenin daha az olanı hükmetme yetkisi tartışmalı hale gelir. Dava dilekçesinde terditli talep kurulması, kısmi sonucun hüküm altına alınmasını güvence altına alır.

---

2. Bir İstemin Kısmen Hükümsüzlüğü Neden Verilemez

SMK md. 138/4'ün ikinci cümlesi açıktır: bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne karar verilemez. İstem, koruma kapsamını çizen bölünmez birimdir. Mahkeme bir istemin içinden bir teknik özelliği çıkararak, isteme sınırlayıcı bir ifade ekleyerek veya istemi yeniden kaleme alarak patenti ayakta tutamaz.

Bu kural, koruma kapsamının kamuya karşı belirli olması gerektiği düşüncesine dayanır. Mahkeme kararıyla yeniden yazılmış bir istem, üçüncü kişilerin sicilden ve patent belgesinden okuyabileceği kapsamla örtüşmez. İstem yapısının koruma kapsamı üzerindeki belirleyici etkisi için patent istemi nedir ve nasıl yazılır ayrı bir çerçeve sunar.

İstem daraltma iradesi patent sahibinden gelebilir. SMK md. 140/3 uyarınca patent sahibi, patentin tamamından veya bir ya da birden çok isteminden vazgeçebilir; vazgeçilmeyen istemler itibarıyla patent geçerli kalır. Zayıf istemleri dava sürerken tasfiye etmek, patent sahibi açısından savunulabilir bir stratejidir.

---

3. Bağımsız İstem Düşerse Bağımlı İstemler Ne Olur

Uygulamada en sık yapılan hata, bağımsız istemin hükümsüz kılınmasının bağımlı istemleri kendiliğinden düşüreceğini varsaymaktır. SMK md. 138/4 bunun tersini söyler. Bağımsız istem hükümsüz kılındığında, ona bağlı her bir bağımlı istem ayrı ayrı SMK md. 82 ve md. 83 hükümlerine göre incelenir. Bağımlı istem tek başına patent verilebilirlik şartlarını taşıyorsa ayakta kalır.

Bu, davacı için ek bir ispat yükü demektir. Bağımsız istemin buluş basamağı taşımadığını göstermek dosyayı bitirmez; bağımlı istemlerin getirdiği ek teknik özelliklerin de tekniğin bilinen durumu karşısında aşikâr olduğunun ortaya konulması gerekir. Buluş basamağı testinin işleyişi için buluş basamağı nedir sorusuna bakılabilir.

---

4. Kalan İstemlerin Bağımsız Korunabilirlik Denetimi

Kısmi hükümsüzlük kararı verilirken mahkeme ikinci bir denetim yapar: iptal edilmeyen istem veya istemler SMK md. 82 ve md. 83 hükümlerine göre patent verilebilirlik şartlarını taşıyor mu? Taşıyorsa patent bu kısım için geçerli kalır.

Denetimin pratik sonucu şudur: kalan istemler yalnızca yeni olmakla yetinemez, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik şartlarını da bağımsız olarak sağlamalıdır. Tek bağımsız istemi düşen ve geriye yalnızca uygulama ayrıntısı içeren bağımlı istemleri kalan bir patent, kâğıt üzerinde ayakta görünse bile ticari olarak kullanılamayacak kadar dar bir kapsama iner.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 22.10.2025 tarihli, E. 2025/1420 K. 2025/6421 sayılı kararı, dört istemli bir patentte tek bağımsız istemin buluş basamağı taşımadığı gerekçesiyle hükümsüzlüğüne ilişkindir.

Karar, yenilik ile buluş basamağının bağımsız iki şart olduğunu ve yeniliği çürütülemeyen bir patentin yalnızca buluş basamağı yokluğu nedeniyle hükümsüz kılınabileceğini gösterir. Kısmi hükümsüzlük tartışmasında da inceleme birimi istemdir; bağımsız istemin akıbeti, bağımlı istemlerin ayrı ayrı denetlenmesini gerektirir.

---

5. Talep Sonucu ve Hüküm Fıkrası

Kısmi hükümsüzlük talebi, dava dilekçesinde teknik olarak kurulmalıdır. Uygulamada işe yarayan yapı şudur: asıl talep patentin tümünün hükümsüzlüğü, terditli talep ise iptali istenen istemlerin numaralarıyla gösterildiği kısmi hükümsüzlüktür.

Bilirkişi incelemesine yöneltilecek sorular da istem numarası üzerinden yazılmalıdır. "Patent yenilik ve buluş basamağı taşıyor mu" biçimindeki genel soru, rapordan istem bazlı bir sonuç çıkmasını engeller. Doğru soru, her bağımsız ve bağımlı istem için ayrı yanıt isteyen sorudur.

Hüküm fıkrasında iptal edilen istemlerin numaraları açıkça yazılmalıdır. Kesinleşen karar TÜRKPATENT siciline kaydedilir; sicilde görünen kapsamı belirleyen şey, hüküm fıkrasındaki istem numaralarıdır.

---

Uygulamada

Kısmi hükümsüzlük, hükümsüzlük davasını savunan taraf için de bir araçtır. Patent sahibi tüm istemleri savunmak yerine, tekniğin bilinen durumu karşısında ayakta kalabilecek istemlere odaklanarak dosyayı sınırlandırabilir. Zayıf istemlerden SMK md. 140/3 kapsamında vazgeçmek, davacının argümanının hedefini daraltır.

Karşı taraf argümanı da öngörülebilir: davalı, davacının yalnızca bağımsız isteme yönelik delil sunduğunu, bağımlı istemler bakımından ispat yükünü yerine getirmediğini ileri sürer. Bilirkişi raporları arasında çelişki varsa, çelişki giderilmeden hüküm kurulması bozma sebebi oluşturur. Dosyaya sunulan her rapor, hangi istem için hangi sonuca vardığını gösteren bir tablo içermelidir.

Portföy yönetimi açısından sonuç nettir. Tek bağımsız isteme dayanan patentler, kısmi hükümsüzlük rejiminde en kırılgan olanlardır. Farklı koruma seviyeleri kuran çoklu bağımsız istem yapısı, hükümsüzlük riskini istemler arasında dağıtır.

---

İlgili içerikler için bkz. Patent Hukuku Rehberi, Buluş Basamağı Nedir, Patent İstemi Nedir, Nasıl Yazılır, Patent Hukuku.

Dipnotlar

1. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 82, md. 83, md. 138, md. 140, md. 144, RG 10.01.2017/29944. ↩