Görsel-İşitsel İçerik Yayıncıları ve Fikri Hak Sahipleri Arasındaki Sözleşme İlişkileri

Giriş

Görsel-işitsel içerik ekosistemi, fikri hak sahiplerinden yayıncılara, oradan platformlara uzanan çok katmanlı bir sözleşmesel mimariye dayanır. Bir dizinin yapımı süreci, senaryo yazarı, yönetmen, oyuncu, besteci, görüntü yönetmeni ve diğer eser sahiplerinin haklarının yapımcıya devredilmesi; yapımcının haklarını yayıncı veya platforma lisanslaması; ve son olarak platformun bu içeriği farklı coğrafyalarda umuma iletmesi olarak şekillenir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), bu sözleşmesel zinciri m. 8 (yapımcı), m. 80 (bağlantılı haklar) ve m. 48-49 (mali hakkın devri) düzenlemeleri çerçevesinde yapılandırır.¹

Bu makale, görsel-işitsel içerik sözleşmelerinin FSEK çerçevesindeki yapısını, sözleşmenin tipik bileşenlerini ve günümüzde özellikle önem kazanan adil ücret ile mali hakkın geri alınması meselelerini ele alır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, mali hak devir sözleşmelerinde sözleşme yorumuna dair yerleşik bir içtihat geliştirmiştir.²

Görsel-İşitsel Eserde Hak Sahipliğinin Tespiti

FSEK m. 8/2, görsel-işitsel eserlerde eser sahipliğini özel olarak düzenler. Yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı eserin birlikte sahipleri kabul edilir; ayrıca animasyon teknikleri kullanılmışsa animatör de eser sahibi sayılır. Yapımcı ise FSEK m. 80 kapsamında bağlantılı hak sahibi konumundadır; eser üzerindeki bağlantılı hak, yapımcının ürettiği fonogram veya film tespiti üzerindeki haklarını koruma altına alır.

Eser sahipliği ile bağlantılı hak sahipliği arasındaki fark, devrin kapsamını ve süresini belirleyen önemli bir ayrımdır. Eser sahibinin mali hakları, kural olarak eserin sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl süreyle korunur (FSEK m. 27). Bağlantılı haklar ise FSEK m. 82 çerçevesinde 70 yıllık koruma süresine tabidir; ancak koruma süresinin başlangıç tarihi farklı şekilde hesaplanır (icra, ilk tespit veya umuma iletim tarihinden).

Mali Hak Devri ve Sözleşmesel Çerçeve

FSEK m. 48-49, eser sahibinin mali haklarının devrini düzenler. Mali hakların devri, ancak yazılı şekilde ve devredilen hakların tek tek belirtilmesi suretiyle yapılabilir (FSEK m. 52). Bu şekil şartı, eser sahibinin korunmasını amaçlayan emredici nitelikte bir hükümdür; sözlü veya zımni devir geçerli değildir.

Mali hakların devrinde sözleşmesel uygulamada karşılaşılan tipik düzenlemeler şunlardır.

Hak portföyünün tek tek sayılması: FSEK m. 21-25'te düzenlenen işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları, devir sözleşmesinde tek tek belirtilmelidir. "Tüm mali hakların devri" şeklinde genel ifadeler, sözleşmenin yorumunda eser sahibi lehine dar yorumlanır.

Devrin kapsamı: Devir, mali hakkın tamamı, belirli sınırlamalarla parçası veya kullanım hakkı (lisans) şeklinde olabilir. Tam devir, eser sahibinin mali hakkı tamamen kaybetmesi sonucunu doğurur; bu nedenle sözleşmenin bu husustaki açıklığı kritik öneme sahiptir.

Süre ve coğrafi sınır: Mali hakkın devri, belirli bir süre veya coğrafi alanla sınırlanabilir. Süresiz ve sınırsız devir, eser sahibinin uzun vadeli ekonomik çıkarını etkilediği için sözleşmesel olarak ayrıntılı düzenleme gerektirir.

Bedel ve ödeme şekli: Devrin bedeli; toplu ödeme, periyodik ödeme veya gelirin yüzdelik payı şeklinde yapılandırılabilir. AB DSM Direktifi m. 18, eser sahiplerinin "uygun ve orantılı ücret" hakkını güvence altına almakta; üye devletlere bu hakkı içeriği belirlemek üzere takdir yetkisi tanımaktadır.

Yayıncı ve Platform Sözleşmeleri

Yapımcının veya yayıncının dijital platforma (Netflix, Disney+, Amazon Prime, BluTV, Exxen, vb.) içerik sağlama sözleşmeleri, görsel-işitsel ekosistemin en dikkat çekici sözleşme kategorisidir. Bu sözleşmelerde tipik olarak yer alan hükümler şunlardır.

Münhasırlık ve sürelendirme: Platforma sağlanan içeriğin münhasır mı yoksa münhasır olmayan biçimde mi verildiği, hangi süreyle platform üzerinde kalacağı belirlenir. Münhasır lisanslar, içeriği rakip platformlardan uzak tutmaya yarar; pazardaki rekabet yapısı üzerinde önemli etkileri vardır.

Coğrafi kapsam: Lisansın hangi ülkeleri kapsadığı (worldwide, region-specific, ülke bazlı), sözleşmenin ekonomik değerini belirleyen temel unsurlardandır. Bölgesel lisanslama, içerik fiyatlandırmasının ve pazara giriş stratejilerinin ayrıştırılmasını sağlar.

Yan kullanımlar: Lisansın kapsadığı kullanımlar — streaming, indirme, sosyal medya tanıtım klipleri, fragmanlar — açıkça belirtilmelidir. "Tüm yan kullanımlar" ifadesi, sözleşmesel olarak ileride doğacak yeni teknolojiler için belirsizlik yaratır.

Sözleşmenin sona ermesi: Lisansın sona ermesi durumunda içeriğin platformdan kaldırılması, kaldırma süresi ve yedek nüshaların imhası gibi hususlar düzenlenir. Bu hükümler, eser sahibinin uzun vadeli kontrolünü korumak için önemlidir.

Adil Ücret ve Mali Hakkın Geri Alınması

Görsel-işitsel içerik sözleşmelerinin en güncel tartışma alanı, eser sahibinin platformdaki başarıdan adil pay alması meselesidir. Bir dizinin platformda viral olarak büyük gelir yaratması, ancak eser sahibinin sözleşme aşamasında belirlenen sabit bedelle sınırlı kalması, AB hukukunda DSM Direktifi m. 20 ile düzenlenen sözleşme uyarlama mekanizması aracılığıyla çözülmeye çalışılmıştır. Türk hukukunda FSEK m. 49, mali hakkın devri sözleşmelerinde eser sahibinin korunmasına yönelik genel bir prensip getirmekte; ancak adil ücret ve sözleşme uyarlamasına ilişkin AB DSM Direktifi'ne paralel açık bir düzenleme bulunmamaktadır.

Bu boşluk, Türk Borçlar Kanunu m. 138 (aşırı ifa güçlüğü) ve TMK m. 2 (dürüstlük kuralı) çerçevesinde yorum yoluyla doldurulmaya çalışılmaktadır. Bir eserin sözleşme aşamasında öngörülemeyen biçimde büyük başarı elde etmesi, sözleşme uyarlama talebi için zemin oluşturabilir; ancak Yargıtay'ın bu konuda istikrarlı bir içtihadı bulunmamaktadır.

FSEK m. 58, mali hakların geri alınması hakkını düzenler: eser sahibi, mali hakkını devraldığı kişinin makul süre içinde eseri değerlendirmemesi veya yetersiz değerlendirmesi durumunda devri geri alma hakkına sahiptir. Bu hak, eser sahibinin haklarının korunmasında önemli bir araçtır; ancak uygulamada makul süre ve yeterli değerlendirme kavramlarının somutlaştırılması yargısal denetime tabidir.

Rekabet Hukuku Boyutu

Görsel-işitsel içerik ekosisteminde rekabet hukuku, üç katmanlı bir yaklaşımla devreye girer.

Yapımcılar arası kartelleşme: Yapımcıların bir araya gelerek platforma sağlanacak içerik fiyatlarını veya münhasırlık koşullarını birlikte belirlemesi, RKHK m. 4 kapsamında yasak rekabet sınırlaması oluşturur. Üreticilerin müşterek lisans uygulamaları, dikkatli bir analiz gerektirir.

Platform-yapımcı sözleşmelerinde kelepçeleme: Büyük platformların yapımcılarla yaptığı sözleşmelerde münhasırlık, asgari süre ve geri lisans hükümleri, rekabet endişesi doğurabilir. Yapımcının başka platformlarla iş yapmasını engelleyen veya yapımcının portföyü üzerinde platforma kapsamlı kontrol sağlayan hükümler, RKHK çerçevesinde değerlendirilir.

Platform pazarındaki yoğunlaşma: Görsel-işitsel içerik pazarının az sayıda büyük platforma yoğunlaşması, hâkim durum tespitini gündeme getirir. Hâkim durumdaki platformun yapımcılarla yaptığı sözleşmelerde adil olmayan koşullar dayatması, RKHK m. 6 kapsamında ihlal teşkil edebilir.

Bağlantılı Haklar ve İcracı Sanatçı Sözleşmeleri

FSEK m. 80, oyuncuların icracı sanatçı olarak korunmasını sağlar. İcracı sanatçının izni olmaksızın icrasının tespit edilmesi, tespit edilen icranın çoğaltılması, yayılması veya umuma iletilmesi yasaktır. İcracı sanatçı sözleşmeleri, eser sahipliği sözleşmelerinden farklı bir hukuki rejime tabidir; ancak FSEK m. 80/B aracılığıyla mali hakların devrine ilişkin emredici kurallar buraya da uygulanır.

Oyuncu sözleşmelerinde rekabet hukuku, özellikle "exclusivity" (münhasır çalışma) hükümleri çerçevesinde devreye girer. Oyuncunun belirli bir süre için yalnızca bir yapımcı veya platform ile çalışmaya zorlanması, oyuncunun çalışma özgürlüğünü kısıtlar ve pazarda işgücü hareketliliğini azaltır. Bu hükümlerin kapsamı ve süresi, hem iş hukuku hem rekabet hukuku açısından dikkatli bir denge gerektirir.

Sonuç

Görsel-işitsel içerik sözleşmeleri, FSEK'in eser sahipliği, mali hak devri ve bağlantılı haklar düzenlemeleriyle Türk Borçlar Kanunu'nun sözleşme yorum kuralları arasında karmaşık bir kesişimde yer alır. Sözleşmenin yazılı olması, devredilen hakların tek tek sayılması, devrin kapsamının ve süresinin açıkça belirtilmesi ve adil bir bedel öngörülmesi — bunların her biri sözleşmenin geçerliliği ve etkinliği açısından kritik öneme sahiptir.

Rekabet hukuku boyutunda, platform-yapımcı ilişkilerindeki güç dengesizliği ve büyük platformların pazardaki yoğunlaşması, RKHK çerçevesinde değerlendirilmesi gereken yapısal sorunlar oluşturur. AB DSM Direktifi'nin getirdiği adil ücret hakkı ve sözleşme uyarlama mekanizması, Türk hukukunda henüz tam yansımasını bulmamış olsa da, FSEK ve TBK'nın genel hükümleri çerçevesinde benzer korumalar mümkündür.

Konuya ilişkin daha ayrıntılı analiz için telif lisans ve devir sözleşmesi ve telif mali ve manevi haklar içerikleri faydalı olacaktır.

Dipnotlar

1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, RG 13.12.1951/7981. Avrupa Birliği'nde 2019/790 sayılı Tek Pazarda Telif Hakkı Direktifi (DSM), eser sahiplerinin yayıncı ve platformlarla olan sözleşmesel ilişkilerinde adil ücret hakkını güçlendirmiştir. ↩

2. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2025/1710 K. 2025/6470, 23.10.2025 — fikri hak devir ve kullanım sözleşmelerinin yorumlanması bağlamında. Ayrıca Yargıtay HGK ve 11. HD'nin görsel-işitsel eserlerde yapımcı hakkı ve devir kapsamına ilişkin yerleşik içtihatları. ↩